Quẻ Trạch Hỏa Cách (số 49, 革) nói gì về đổi cái cũ, và vì sao việc đổi phải đợi đúng lúc mới được người tin?

Quẻ Trạch Hỏa Cách là quẻ gì, nằm ở đâu trong 64 quẻ?

Trạch Hỏa Cách (澤火革) là quẻ thứ 49 trong 64 quẻ Kinh Dịch theo thứ tự truyền thống. Quẻ gồm quẻ trên là Đoài ☱ (đầm) và quẻ dưới là Ly ☲ (lửa), nên tên đầy đủ là Trạch Hỏa Cách, còn gọi tắt là Cách. Chữ 革 nghĩa là da thú, rồi từ nghĩa da thú mở ra nghĩa đổi, cải cách, cách tân: đổi cái cũ lấy cái mới. Trong bảng 64 quẻ, quẻ này mang ký hiệu Unicode ䷰, đứng ngay trước quẻ Đỉnh số 50.

Về thuộc tính, quẻ Cách có bốn hào dương và hai hào âm. Tượng của quẻ là lửa bốc lên ở dưới đầm nước; hai thứ này không thể ở yên với nhau, một trong hai buộc phải đổi. Nhiều bản chú giải truyền thống cũng ghi quẻ này thuộc hành Kim khi xét theo ngũ hành của quái, và lấy quẻ đối của nó là Sơn Thủy Mông (quẻ số 4). Các quy ước này khác nhau giữa các phái, nên khi tra cứu bạn sẽ gặp những bảng ghi không hoàn toàn trùng nhau.

Vì sao quẻ Cách đứng sau quẻ Tỉnh trong Tự Quái?

Theo Tự Quái truyện, phần chú giải đời sau bàn về thứ tự các quẻ, sau Tỉnh (quẻ 48, giếng nước) thì tới Cách. Lý do được nêu là đạo của giếng không thể không đổi mới: giếng dùng lâu thì bùn lấp, nước đục, phải nạo vét, sửa sang mới dùng tiếp được. Từ chỗ nói về cái giếng, Tự Quái truyện mở sang chuyện lớn hơn là mọi thể chế, mọi cách làm đều có lúc phải thay. Cần phân biệt rõ: đây là lời của Tự Quái truyện, một thiên chú giải, không phải lời kinh. Lời kinh của quẻ chỉ gồm quái từ và sáu hào từ.

Cách đi liền một cặp với Đỉnh (quẻ 50). Cách là bỏ cái cũ, Đỉnh là đúc cái mới: đổi cái cũ rồi lập cái mới. Đọc hai quẻ cạnh nhau mới thấy hết ý, vì bản thân việc đổi không phải cứu cánh, mà là bước mở đường cho một trật tự mới được dựng lên.

Quái từ quẻ Cách: "Tị nhật nãi phu" nghĩa là gì?

Quái từ chép: 革：巳日乃孚，元亨。利貞。悔亡。 Đọc âm Hán Việt là: Cách: Tị nhật nãi phu, nguyên hanh, lợi trinh, hối vong. Nghĩa sát chữ: đổi, đến đúng ngày mới được tin, rất hanh thông, giữ vững thì có lợi, ăn năn tiêu mất.

Vương Bật chú đoạn này: "Phàm cái được việc đổi mà người tin, là nhờ văn minh mà vui thuận. Văn minh mà vui thuận, giẫm lên chính đạo mà làm, lấy đó làm việc đổi, thì ứng trời thuận dân, đại hanh mà chính. Đổi mà đại hanh mà chính, không đúng lẽ thì sao được?" Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: "Cách là đổi. Đoài đầm ở trên, Ly lửa ở dưới; lửa cháy thì nước khô, nước vỡ thì lửa tắt; hai người nữ vừa trung vừa thiếu hợp thành một quẻ, mà thiếu ở trên trung ở dưới, chí không được nhau, nên quẻ ấy là Cách. Buổi đầu đổi, người chưa tin, nên ắt tới ngày đã rồi mới tin. Lại vì trong có đức văn minh mà ngoài có khí hòa duyệt, nên lời chiêm của nó là: hễ có đổi thay đều đại hanh mà được chính, đổi đều thích đáng, mà ăn năn vì đổi tiêu mất. Một khi không chính thì cái đổi không được tin không thông, mà trái lại có ăn năn."

Chữ 巳 trong câu này là chỗ các bản và các nhà chú giải không thống nhất. Một cách đọc phổ biến hiểu 巳 là chi Tị, tức ngày Tị trong vòng can chi, và câu nói rằng phải tới ngày Tị mới được người tin. Cách đọc thứ hai hiểu 巳 theo nghĩa "đã rồi, xong rồi", nên dịch là "ngày đã xong", tức lúc công việc đã tới độ chín, mọi việc đã rồi thì lòng người mới phục. Cả hai cách đều dẫn tới cùng một ý lớn: việc đổi phải đợi thời điểm chín muồi. Chỗ khác nhau chỉ là lấy mốc thời gian theo chi Tị hay theo nghĩa "đã xong".

Tượng truyện: lửa trong đầm và việc chỉnh lịch

Tượng truyện (Đại Tượng) chép: 澤中有火，革；君子以治歷明時。 Đọc là: Trạch trung hữu hỏa, Cách; quân tử dĩ trị lịch minh thì. Nghĩa: trong đầm có lửa, đó là tượng quẻ Cách; người quân tử theo đó mà chỉnh lịch, làm rõ thời tiết bốn mùa.

Hình ảnh này rất cụ thể: nước và lửa ở cùng một chỗ thì không thể giữ nguyên trạng thái cũ. Người quân tử nhìn vào đó mà hiểu rằng phải sắp xếp lại trật tự và làm cho các mốc thời gian trở nên rõ ràng. Chuyện chỉnh lịch là một trong những cuộc cải cách lớn của thời cổ, vì lịch gắn trực tiếp với nông vụ, lễ tế và cả quyền lực nhà nước.

Sáu hào từ quẻ Cách và chú giải của Vương Bật, Chu Hy

Sáu hào từ dưới đây chép theo bản Hán văn, kèm âm Hán Việt phổ biến và chú giải của Vương Bật, Chu Hy. Đọc từ hào một (dưới cùng) lên hào sáu (trên cùng).

Hào 1: chưa tới lúc thì buộc mình lại

Hào từ chép: 初九：鞏用黃牛之革。 Vương Bật chú: "Ở đầu cuộc đổi, đạo đổi chưa thành, kẻ cố giữ thường đạo ở giữa, chưa hay ứng biến. Đó là kẻ có thể giữ thành, không thể có làm. Củng là cố. Hoàng là trung. Da bò, bền chắc không đổi. Cái dùng để cố, thường giữ ở giữa, bền chắc không chịu đổi." Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: "Tuy đương buổi đổi, mà ở đầu, không ứng, chưa có thể có làm, nên có tượng ấy. Củng là cố. Hoàng là màu trung. Bò là vật thuận. Da là cái để cố vật, cũng lấy tên quẻ mà nghĩa thì khác. Lời chiêm của nó là: nên kiên xác cố thủ, không thể có làm; thánh nhân đối với việc đổi, cẩn thận như thế."

Hào 2: đúng ngày thì đổi

Hào từ chép: 六二：已日乃革之，征吉，无咎。 Vương Bật chú: "Âm là vật không hay xướng trước, là kẻ thuận tòng. Không tự đổi được, đổi đã rồi mới theo được, nên nói 'đã ngày mới đổi'. Hai với năm tuy có khác thể nước lửa, mà cùng ở giữa, âm dương ứng nhau, đi ắt hợp chí, không lo lỗi, nên tiến thì tốt mà không lỗi." Chu Hy chú: "Sáu hai mềm thuận trung chính mà làm chủ văn minh, có ứng ở trên; thế là có thể đổi được. Nhưng ắt phải tới ngày đã rồi mới đổi, thì tiến mới tốt mà không lỗi; răn người xem chớ vội đổi."

Hào 3: ba lần bàn cho nhất quán

Hào từ chép: 九三：征凶，貞厲，革言三就，有孚。 Vương Bật chú: "Đã ở nơi cực của lửa, ba hào quẻ trên tuy thể nước, đều là kẻ 'theo đổi'. Từ bốn tới trên, theo mệnh mà đổi, không dám tự trái, nên nói 'lời đổi ba lần tới'. Lời ấy thực thành, nên nói 'có tin'. Lời đổi ba lần tới, có tin, mà còn tiến, thì xấu là phải." Chu Hy chú: "Quá cương không trung, ở cực của Ly, là kẻ táo động về việc đổi, nên lời chiêm của nó có răn tiến thì xấu, giữ cũng nguy. Nhưng thời ấy thì đương đổi, nên tới lời đổi ba lần tới, thì cũng có tin mà đổi được."

Hào 4: đổi mệnh bằng lòng thành

Hào từ chép: 九四：悔亡，有孚改命，吉。 Vương Bật chú: "Sơ cửu ở dưới quẻ dưới, Cửu tứ ở dưới quẻ trên, nên hay đổi. Không ứng, là ăn năn. Cùng nước lửa sánh nhau, là kẻ hay đổi, nên 'ăn năn tiêu'. Ở khoảng nước lửa, tại đầu cuộc hội biến, hay không cố lận, không nghi ở dưới, tin chí đổi mệnh, không mất thời nguyện, nên 'tốt'. Có tin thì được tin. Được tin mà đổi mệnh, thì vật yên mà không trái, nên nói 'ăn năn tiêu, có tin đổi mệnh, tốt'. Ở dưới quẻ trên, bắt đầu tuyên mệnh." Chu Hy chú: "Lấy dương ở âm nên có ăn năn. Nhưng quẻ đã quá giữa, khoảng nước lửa, là buổi đổi, mà cương nhu không lệch, lại là dụng của đổi, nên ăn năn tiêu. Nhưng lại ắt có tin rồi mới đổi, mới được tốt; rõ rằng người xem có đức mà hợp thời, lại ắt có tin, mới ăn năn tiêu mà được tốt."

Hào 5: hổ thay vằn

Hào từ chép: 九五：大人虎變，未占有孚。 Vương Bật chú: "Chưa bói mà tin, là hợp lòng thời." Chu Hy chú: "Hổ là tượng của bậc lớn. Biến là thay lông mới. Ở bậc lớn thì là cực của tự làm mới mình và làm mới dân, là buổi thuận trời ứng người. Chín năm lấy dương cương trung chính làm chủ việc đổi, nên có tượng ấy. Chiếm mà được đó thì có ứng ấy; nhưng cũng ắt từ khi chưa chiếm, người đã tin như thế, mới đủ đương được."

Hào 6: đổi xong thì giữ

Hào từ chép: 上六：君子豹變，小人革面，征凶，居貞吉。 Vương Bật chú: "Ở cuối cuộc đổi, đạo đổi đã thành, quân tử ở đó hay thành văn của mình. Tiểu nhân vui khi thành, thì đổi mặt để theo trên." Lại chú: "Đổi mệnh sáng chế, đạo đổi đã thành, công thành thì sự bớt, sự bớt thì vô vi. Nên ở thì được chính mà tốt, tiến thì táo nhiễu mà xấu." Chu Hy chú: "Đạo đổi đã thành, quân tử như báo đổi, tiểu nhân cũng đổi mặt để nghe theo. Không thể tiến mà ở chính thì tốt; việc đổi là việc bất đắc dĩ, không thể quá, mà tài của Thượng lục cũng không thể có làm, nên người xem như thế."

Cần nói rõ: chữ "quân tử" và "tiểu nhân" ở hào này là chuẩn mực xã hội của thời cổ, dùng để phân biệt người đổi tới nơi tới chốn với người chỉ đổi hình thức, không phải lời khuyên đạo đức áp cho thời nay.

Thoán truyện nói gì về việc đổi mệnh của Thang và Vũ?

Thoán truyện chép: 革，水火相息，二女同居，其志不相得，曰革。已日乃孚；革而信也。文明以說，大亨以正，革而當，其悔乃亡。天地革而四時成，湯武革命，順乎天而應乎人，革之時義大矣哉！ Nghĩa sát: Cách, nước lửa dập nhau, hai người nữ ở chung, chí không được nhau, gọi là Cách. Đã ngày mới tin; đổi mà được tin. Văn minh mà vui thuận, đại hanh mà chính, đổi mà thích đáng, ăn năn mới tiêu. Trời đất đổi mà bốn mùa thành, Thang Vũ đổi mệnh, thuận trời mà ứng người, nghĩa thời của đổi lớn thay!

Vương Bật chú đoạn "đã ngày mới tin, đổi mà tin": "Phàm cái được việc đổi mà người tin, là nhờ văn minh mà vui thuận. Văn minh mà vui thuận, giẫm lên chính đạo mà làm, lấy đó làm việc đổi, thì ứng trời thuận dân, đại hanh mà chính. Đổi mà đại hanh mà chính, không đúng lẽ thì sao được?" Chu Hy chú đoạn "trời đất đổi mà bốn mùa thành...": "Cực nói mà khen cái lớn của nó."

Cần đọc câu này đúng nghĩa cổ trong văn bản: đây là cách người xưa lấy hai nhân vật lịch sử cổ đại làm ví dụ cho một cuộc cải cách chính danh, có đủ thời cơ và đủ lòng người. Đây là chuyện trong sách, thuộc về lịch sử cổ đại, và bài này không liên hệ nó với bất kỳ sự kiện hay nhân vật nào của thời nay.

Truyền thống quy cho Khổng Tử việc soạn Thoán truyện và Tượng truyện (thuộc Thập Dực); nghiên cứu hiện đại xếp các thiên này vào khoảng thế kỷ 5 tới 2 TCN và không coi việc quy tác giả ấy là đã chứng minh. Cũng cần phân biệt rõ các lớp văn bản: quái từ và hào từ là lời kinh; Thoán truyện, Tượng truyện, Hệ từ truyện, Tự Quái truyện đều là các thiên chú giải đời sau, có tên riêng.

Gặp quẻ Cách khi hỏi việc làm thì nên hiểu thế nào?

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt, quẻ Cách đặt trọng tâm vào thời điểm và sự nhất quán của người đổi, không phải vào việc đổi bằng mọi giá. Quái từ có chữ "nãi" (mới) cho thấy có một điều kiện phải qua trước đã, rồi lòng tin mới đến. Khi hỏi việc làm, Gợi ý của Nhật Nguyệt: hãy xem lại đã đủ điều kiện chưa, đã nhất quán chưa, chứ không quyết thay cho người hỏi.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: trong công việc, nếu thấy mình đang ở giai đoạn chuyển giao như đổi cách làm, đổi mô hình, đổi người đứng đầu, hãy kiểm tra lại xem cái cũ đã hết vai trò chưa và phương án mới đã được bàn nhất quán chưa. Trong quan hệ, nếu hiện trạng có vẻ không còn ổn, quẻ không nói nên đổi theo hướng nào; việc chọn hướng vẫn thuộc về người hỏi. Về tiền bạc, nếu nguồn thu cũ có dấu hiệu cạn, hào Sơ gợi rằng chưa đủ điều kiện thì chưa nên đổi lớn. Về sức khỏe, tượng lửa dưới đầm gợi tới việc xem lại nếp sinh hoạt; đây không phải lời khuyên y khoa, và mọi vấn đề sức khỏe nên hỏi người có chuyên môn. Với người lãnh đạo, hình ảnh hổ và báo ở hai hào cuối gợi rằng đổi đúng cách làm bản sắc hiện rõ hơn, chứ không làm mất bản sắc.

Đây là những hướng đọc tham khảo, không phải kết luận cát hung tuyệt đối cho bất kỳ ai. Cùng một quẻ, người ở hào 2 và người ở hào 3 sẽ hành xử khác nhau, và các sách cũng có thể luận khác nhau về cùng một hào.

Vị trí của Cách trong cặp Cách, Đỉnh và trong các phái

Cách (49) và Đỉnh (50) là một cặp: đổi cái cũ rồi lập cái mới. Đỉnh là cái vạc dùng để nấu chín thức ăn, tức là biểu tượng của việc nuôi dưỡng và ổn định trật tự mới. Không có Cách thì Đỉnh không có gì để đựng; không có Đỉnh thì Cách chỉ là phá bỏ mà không dựng gì.

Giữa các phái có vài điểm không thống nhất. Về hành của quẻ, có bảng ghi Kim, có bảng lấy theo hành của quái mà luận khác. Về chữ 巳 trong quái từ, như đã nói, có bản hiểu là chi Tị, có bản hiểu là "đã xong". Về cách dùng, có trường phái chỉ đọc quẻ theo tượng và lời kinh, có trường phái dùng thêm lục thân, nạp giáp, hào Thế, hào Ứng để luận việc cụ thể. Bài này theo quy ước chép quái từ, hào từ và Tượng truyện theo các bản phổ biến, đối chiếu tên quẻ và ký hiệu với danh sách 64 quẻ, và đối chiếu thứ tự với các nguồn tham khảo chung.

Những chỗ dễ lẫn khi tra quẻ Cách

Một điểm dễ lẫn là các thẻ thơ trong sách Khổng Minh Thần Toán. Sách này có những thẻ mang tên quẻ và tên hào, nhưng đó là lời thẻ của một hệ thống bói riêng, không phải hào từ Chu Dịch. Ví dụ trong bản Khổng Minh Thần Toán đang lưu hành, có thẻ ghi "Trạch Hỏa Cách động hào Ngũ" kèm bốn câu thơ và lời bàn về cảnh đơn độc, buồn rầu, khuyên tạm đình chỉ trăm việc. Đó là văn của sách thần toán, không nên trộn vào hào từ của Kinh Dịch.

Một điểm nữa là tên hào. Sáu hào của quẻ Cách lần lượt là Sơ cửu, Lục nhị, Cửu tam, Cửu tứ, Cửu ngũ, Thượng lục. Mỗi hào ứng với một vị trí trong quẻ, và khi một hào động thì quẻ biến thành một quẻ khác. Bảng tra tính nối ở cuối bài sẽ liệt kê đúng tên hào, vị của từng hào và quẻ biến tương ứng, nên phần hào từ ở trên chỉ gọi hào theo tên ấy, không lập lại bảng.

Cấu trúc quẻ Trạch Hỏa Cách trong một bảng

Sáu hào của quẻ Trạch Hỏa Cách đứng ở vị nào, và hào nào động thì biến ra quẻ gì?

Bảng đọc từ hào sơ (dưới cùng) lên hào thượng. Tên hào ghép từ ngôi và tính: dương gọi Cửu, âm gọi Lục. Cột cuối là quẻ biến khi CHỈ riêng hào ấy động, tính bằng cùng phép mà tiện ích gieo quẻ của Nhật Nguyệt dùng.

Bài tổng quan chủ đề: Kinh Dịch là gì và 64 quẻ