Xem ngày xuất hành, cúng xe mới, treo bùa bình an: người Việt tìm an toàn giao thông bằng tâm linh như thế nào?

Vì sao người Việt tìm an toàn giao thông bằng tâm linh?

Đi lại trên đường ở Việt Nam là một hoạt động đầy bất trắc. Tổ chức Y tế Thế giới đã công bố báo cáo toàn cầu về an toàn giao thông đường bộ năm 2015, trong đó tai nạn giao thông đường bộ được xếp ở vị trí thứ tám trong số các nguyên nhân gây tử vong trên phạm vi toàn cầu, với hơn 1,2 triệu sinh mạng bị mất mỗi năm. Trong bối cảnh đó, người Việt tìm đến các thực hành tâm linh như một cách kiểm soát rủi ro tâm lý. Năm 2016, trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, nhà nhân học Nguyễn Đăng Hựu đã công bố bài viết khảo sát những quan niệm và thực hành tâm linh liên quan đến việc tìm kiếm an toàn giao thông của người Việt ở miền Trung cùng một vài địa phương khác. Ông chỉ ra rằng đó là những cách thức tìm kiếm an ninh tinh thần và kiểm soát rủi ro trước sự phức tạp của giao thông.

Nghiên cứu của Nguyễn Đăng Hựu dựa trên phương pháp tiếp cận nhân học tôn giáo và ma thuật, tập trung vào người Việt ở miền Trung và một vài địa phương khác, không đại diện cho toàn bộ người Việt trên cả nước.

Những thực hành tâm linh cầu an khi đi lại

Xem ngày xuất hành

Người Việt thường xem ngày trước khi bắt đầu một chuyến đi xa hoặc khi mua xe mới. Họ tìm đến thầy bói, thầy cúng để chọn ngày giờ tốt, tránh ngày xấu. Theo Nguyễn Đăng Hựu, khi phải đưa ra quyết định, khi khởi hành một chuyến đi rủi ro, hoặc khi tham gia giao thông theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa ẩn dụ, nhiều người Việt đều tìm đến những ông thầy, bà thầy để tiên đoán và xem ngày nhằm phòng tránh rủi ro.

Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnTrong quan niệm dân gian, việc chọn ngày giờ tốt để xuất hành được tin là sẽ giúp chuyến đi hanh thông, tránh được tai nạn và những điều không may. Niềm tin này không chỉ tồn tại ở nông thôn mà còn ở thành thị, nơi người dân vẫn duy trì thói quen xem ngày trước khi làm việc lớn.

Cúng xe mới

Khi mua xe mới, nhiều gia đình Việt Nam tổ chức lễ cúng xe. Lễ vật thường gồm hoa quả, hương đèn, vàng mã, và đôi khi cả gà luộc hoặc thịt heo. Nghi lễ này nhằm cầu mong sự bình an, may mắn cho chủ xe và những người ngồi trên xe. Nguyễn Đăng Hựu ghi nhận rằng hiệu quả thực tiễn của các nghi lễ cúng xe với tư cách hành vi ma thuật là điều không thể chứng minh, và giá trị của chúng cũng không được kiểm chứng. Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnDù vậy, chủ xe nhờ đó có được sự an định tinh thần, niềm tin vào ước vọng an toàn và hanh thông khi lưu thông trên những cung đường bất trắc¹.

Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnQuan niệm dân gian cho rằng chiếc xe cũng có linh hồn và cần được thần linh phù hộ. Việc cúng xe không chỉ là nghi thức mà còn là cách để chủ xe bày tỏ lòng thành kính với các vị thần linh, cầu xin sự che chở trên mọi nẻo đường.

Treo bùa bình an và linh vật cầu may

Nhiều người treo bùa, linh vật hoặc các vật phẩm tâm linh trong xe để cầu may mắn và bình an. Theo Nguyễn Đăng Hựu, bùa và các linh vật cầu may dùng cho xe cộ đã vượt qua cả ranh giới văn hóa lẫn biên giới quốc gia. Ông kể lại trường hợp một chủ nhà hàng ở Sa Pa: người này cho biết chiếc chuông xoay Tây Tạng đặt trong xe có xuất xứ từ Hà Khẩu, còn lá bùa vải gắn trước tay lái thì được một người bạn đặt mua và nhờ pháp sư khai quang tại Côn Minh, Trung Quốc.

Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnCác vật phẩm như bùa vải, chuông xoay, tượng Phật nhỏ, hoặc dây đeo may mắn thường được treo ở gương chiếu hậu hoặc đặt trên taplo xe. Người ta tin rằng những vật này có thể xua đuổi tà ma, tai nạn và mang lại may mắn cho người lái.

Miếu ven đường và nơi có tai nạn

Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnDọc theo các tuyến đường, đặc biệt là những đoạn đường nguy hiểm, thường có các miếu nhỏ thờ thần linh hoặc vong linh người tử nạn. Người đi đường thường dừng lại thắp hương, cầu xin sự phù hộ. Những miếu này được lập ở những nơi từng xảy ra tai nạn giao thông nghiêm trọng, với niềm tin rằng linh hồn người chết cần được an ủi và người đi đường cần được bảo vệ.

Tập tục lập miếu ven đường và thắp hương khi đi qua là một phần của văn hóa tâm linh giao thông. Người ta tin rằng những nơi có tai nạn thường có âm khí nặng, và việc thờ cúng giúp xoa dịu các linh hồn, đồng thời bảo vệ người đi đường khỏi những tai họa tương tự.

Nhà nghiên cứu hiểu các thực hành này như thế nào?

Lý thuyết của Malinowski: ma thuật ở chỗ kỹ thuật không đủ kiểm soát

Loại tri thức: Trường phái: MalinowskiDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnNhà nhân học Bronislaw Malinowski, trong tác phẩm "Magic, Science and Religion" xuất bản năm 1925, đã đưa ra một trong những lý thuyết nền tảng để hiểu về ma thuật và nghi lễ. Ông cho rằng ma thuật xuất hiện ở những lĩnh vực mà con người không thể kiểm soát hoàn toàn bằng kỹ thuật và tri thức. Malinowski lập luận rằng ma thuật là một nỗ lực để vận hành những quy luật mà người nguyên thủy không hiểu, và nó được sử dụng trong những tình huống khó khăn, liên quan đến những sự kiện bí ẩn và đáng sợ trong tự nhiên cũng như trong đời sống con người.

Malinowski nhấn mạnh rằng ma thuật khác với tôn giáo ở chỗ nó luôn nhằm mục đích tạo ra một kết quả cụ thể, trong khi tôn giáo nguyên thủy thể hiện các trạng thái tinh thần như buồn bã, hy vọng và tuyệt vọng mà không theo đuổi mục đích thực dụng.

Căng thẳng và nhu cầu kiểm soát: nghiên cứu của Keinan (2002)

Nghiên cứu tâm lý học của Giora Keinan công bố năm 2002 trên Personality and Social Psychology Bulletin đã kiểm tra mối quan hệ giữa căng thẳng, nhu cầu kiểm soát và hành vi mê tín. Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnKeinan phát hiện rằng căng thẳng làm tăng hành vi mê tín ở những người có nhu cầu kiểm soát cao. Kết quả này được thực hiện trên các nhóm người tham gia ở Israel, và cần thận trọng khi áp dụng cho người Việt Nam khi chưa có nghiên cứu tương tự trên người Việt.

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnKhi con người cảm thấy mất kiểm soát và căng thẳng, theo nghiên cứu của Keinan, họ có xu hướng tìm đến các hành vi mê tín như một cách để khôi phục cảm giác kiểm soát.

An ninh tinh thần: khung lý thuyết của Salemink (2010)

Loại tri thức: Trường phái: SaleminkDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnOscar Salemink, trong bài viết "Ritual Efficacy, Spiritual Security and Human Security: Spirit Mediumship in Contemporary Vietnam" (2010), đã mở rộng khái niệm an ninh con người để bao gồm an toàn hiện sinh (existential security). Ông lập luận rằng việc tìm kiếm an ninh tinh thần trong đi lại là một dạng thức của tìm kiếm an toàn hiện sinh, gắn với mưu cầu an toàn về thể lý. Salemink đưa ra bốn dạng thức bất an đòi hỏi sự điều chỉnh tinh thần: vấn đề sức khỏe thể lý và tinh thần; bất an về kinh tế và rủi ro thị trường; bất an hiện sinh liên quan đến cái chết; và chủ ý đón nhận rủi ro và quản lý rủi ro.

Salemink cho rằng khi những bất an không thể giải quyết bằng các phương thức khác, người ta thường tìm kiếm an ninh tinh thần qua thực hành tôn giáo và ma thuật.

Tổng hợp: nghi lễ như kiểm soát rủi ro tâm lý

Nguyễn Đăng Hựu kết hợp các lý thuyết trên để lý giải hiện tượng tâm linh giao thông ở Việt Nam. Theo ông, sự nở rộ của các thực hành tâm linh và ma thuật trong lĩnh vực giao thông phản ánh sự bất an sâu sắc trước những rủi ro nằm ngoài tầm kiểm soát, khiến con người phải tìm kiếm thêm sự bảo hộ từ những lực lượng bên ngoài. Các thực hành này không thay thế các biện pháp an toàn thực tế, mà bổ sung một lớp an ninh tinh thần cho người tham gia giao thông.

Bảng tổng hợp các nghiên cứu và khung lý thuyết

Gợi ý của Nhật Nguyệt

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnCác nghi lễ cầu an khi đi lại đáp ứng một nhu cầu tâm lý có thật: nhu cầu được an tâm trước những rủi ro khó lường. Việc xem ngày, cúng xe hay treo bùa có thể giúp người tham gia giao thông cảm thấy tự tin và bình tĩnh hơn, từ đó có thể ảnh hưởng tích cực đến hành vi lái xe. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng các thực hành này không thay thế các biện pháp an toàn giao thông thực tế. An toàn thật sự đến từ việc đội mũ bảo hiểm đúng cách, tuân thủ tốc độ, không uống rượu bia khi lái xe, và thường xuyên kiểm tra phương tiện. Nghi lễ có thể cho yên tâm, nhưng an toàn giao thông đòi hỏi những hành động cụ thể và có trách nhiệm.

Những điều chưa được chứng minh và hướng nghiên cứu tiếp theo

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnHiện chưa có số liệu thống kê về tỉ lệ người Việt thực hiện các nghi lễ cúng xe, xem ngày xuất hành, hoặc treo bùa bình an. Cũng chưa có nghiên cứu nào kiểm tra mối liên hệ giữa việc thực hiện các nghi lễ này và tỉ lệ tai nạn giao thông thực tế. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu là nghiên cứu định tính và lý thuyết, chưa có bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả của các thực hành tâm linh đối với an toàn giao thông.

Nghiên cứu của Keinan (2002) được thực hiện trên người tham gia ở Israel, không phải trên người Việt Nam. Việc áp dụng kết quả này cho bối cảnh Việt Nam cần được kiểm chứng bằng các nghiên cứu độc lập.

Đọc thêm

Để hiểu thêm về cách ngũ hành được ứng dụng trong việc chọn xe hợp mệnh, bạn có thể tham khảo bài viết Ngũ Hành ứng dụng: chọn xe hợp mệnh.