Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585): Danh nhân văn hóa và di sản đền thờ Vĩnh Bảo

Nguyễn Bỉnh Khiêm là ai? Cuộc đời và bối cảnh lịch sử

Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585), tự là Hanh Phủ, hiệu là Bạch Vân am cư sĩ, người làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, nay thuộc xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống nho học. Thân phụ là Nguyễn Văn Định, một nhà nho uyên bác nhưng không ra làm quan, thân mẫu là bà Nhữ Thị Thục, người nổi tiếng thông minh, đảm đang và có công lớn trong việc dạy dỗ con cái.

Sống trong bối cảnh xã hội Đại Việt nửa đầu thế kỷ 16 đầy biến động, các tập đoàn phong kiến Lê, Mạc, Trịnh, Nguyễn liên tục tranh giành quyền lực. Chế độ nhà Lê sơ khủng hoảng trầm trọng, khởi nghĩa nông dân nổi lên khắp nơi. Năm 1527, Mạc Đăng Dung phế truất vua Lê Cung Hoàng, lập ra nhà Mạc. Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ Trạng nguyên dưới triều Mạc năm Ất Mùi (1535) ở tuổi 45, sau nhiều lần thi Hội, thi Đình không thành công do thời cuộc nhiễu nhương.

Dù ra làm quan cho nhà Mạc, ông giữ các chức vụ quan trọng như Tả Thị lang bộ Lại, rồi thăng dần lên chức Thượng thư, tước Trình Tuyền hầu, sau được phong tước Trình Quốc công. Do vậy, người đời sau thường gọi ông là Trạng Trình. Năm 1542, ông dâng sớ xin vua Mạc chém 18 kẻ gian thần, nhưng không được chấp thuận. Chán nản với cảnh quan trường, ông cáo quan về quy ẩn tại quê nhà vào năm 1543, mở trường dạy học và sáng tác thơ văn.

Các hạng mục kiến trúc trong khu di tích đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm tại Vĩnh Bảo và đặc điểm của chúng.

Sự nghiệp tư tưởng và giáo dục của Nguyễn Bỉnh Khiêm có gì đặc biệt?

Nguyễn Bỉnh Khiêm là một nhà tư tưởng lớn, một nhà giáo dục có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử dân tộc. Sau khi từ quan, ông dành trọn tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục tại quê nhà. Trường học của ông thu hút rất nhiều học trò từ khắp nơi về theo học, trong đó có những nhân vật kiệt xuất sau này như Nguyễn Dữ (tác giả Truyền kỳ mạn lục), Phùng Khắc Khoan (nhà ngoại giao, nhà thơ nổi tiếng), Lương Hữu Khánh, Nguyễn Quyện... Nhiều học trò của ông đã trở thành những danh thần, nhà văn hóa lớn, góp phần quan trọng vào sự phát triển của đất nước.

Về tư tưởng triết lý, ông chịu ảnh hưởng sâu sắc của thuyết âm dương, dịch lý và tư tưởng Nho giáo, nhưng đã Việt hóa một cách sáng tạo. Ông đề cao tính thiện trong bản tính con người, chủ trương sống hòa hợp với tự nhiên, theo đuổi lẽ đạo tự nhiên. Tư tưởng của ông thể hiện rõ qua những câu nói nổi tiếng như "Giữ chùa thờ Phật thì ăn oản" (tức là ở cương vị nào thì nên làm tròn bổn phận của cương vị đó), hay những lời tiên tri, dự đoán về thời cuộc.

Đặc biệt, ông nổi tiếng với tài tiên tri, dự đoán chính xác nhiều biến cố lịch sử. Nhiều giai thoại kể lại rằng, khi quân Trịnh và Nguyễn phân tranh, ông đã khuyên Trịnh Kiểm nên lập con thứ là Trịnh Tùng lên nối nghiệp, và khuyên Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa để gây dựng cơ nghiệp lâu dài. Những lời khuyên này đã góp phần định hình cục diện chính trị Đại Việt trong nhiều thế kỷ sau đó. Dù những giai thoại này mang màu sắc huyền bí, chúng phản ánh tầm nhìn xa trông rộng và sự am hiểu sâu sắc về thời cuộc của ông.

Di sản thơ văn của Nguyễn Bỉnh Khiêm gồm những gì?

Nguyễn Bỉnh Khiêm là một nhà thơ lớn, để lại kho tàng văn học chữ Hán và chữ Nôm đồ sộ. Tác phẩm tiêu biểu nhất của ông là tập thơ Nôm "Bạch Vân am thi tập" (gồm khoảng 700 bài thơ chữ Hán) và "Bạch Vân quốc ngữ thi" (gồm khoảng 170 bài thơ Nôm). Thơ văn của ông mang đậm tính triết lý, giáo huấn, phản ánh quan niệm sống nhân văn, thanh cao, hòa hợp với thiên nhiên.

Thơ Nôm của Nguyễn Bỉnh Khiêm được đánh giá là đỉnh cao của thơ Nôm Việt Nam thế kỷ 16, góp phần quan trọng vào việc khẳng định và phát triển chữ Nôm trong nền văn học dân tộc. Nhiều bài thơ của ông đã trở thành những bài học giáo dục đạo đức, nhân cách sâu sắc, được lưu truyền rộng rãi trong dân gian như:

• "Ở đấu thì hay, ở thì dại" (phản ánh triết lý sống khiêm nhường, biết đủ)
• "Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ, Người khôn, người đến chốn lao xao" (thể hiện quan niệm sống ẩn dật, thanh cao)
• "Được mất dương dương người thái thượng, Khen chê phơi phới ngọn đông phong" (thể hiện thái độ sống ung dung, tự tại trước những thị phi của cuộc đời)

Quần thể di tích đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm tại Vĩnh Bảo có gì?

Khu di tích đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm tọa lạc tại thôn Trung Am, xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo (trước 7/2025), thành phố Hải Phòng. Đây là nơi ghi dấu toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân, từ khi sinh ra, lớn lên, học tập cho đến lúc ông về quy ẩn và qua đời. Di tích đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích lịch sử từ năm 1991.

Ngày 24/12/2015, Phó Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định công nhận khu di tích đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm là di tích quốc gia đặc biệt. Đây là di tích quốc gia đặc biệt thứ hai của thành phố Hải Phòng, sau danh lam thắng cảnh quần đảo Cát Bà được xếp hạng năm 2013. Sự kiện này khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa to lớn của quần thể di tích gắn liền với danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Các hạng mục chính trong khu di tích đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm

Quần thể khu di tích bao gồm nhiều hạng mục kiến trúc quan trọng, mỗi hạng mục đều mang những giá trị lịch sử và văn hóa riêng biệt:

• Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm: Là công trình kiến trúc chính, được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống, nơi đặt bài vị và tượng thờ danh nhân. Đền được xây dựng trên nền đất của ngôi nhà cũ nơi ông từng sống và dạy học.
• Đền thờ thân phụ và thân mẫu: Nằm trong quần thể, thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn", tôn vinh công lao sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ danh nhân.
• Khu mộ thân phụ Nguyễn Bỉnh Khiêm: Là nơi an nghỉ của cụ Nguyễn Văn Định, được con cháu và nhân dân địa phương chăm sóc, hương khói quanh năm.
• Am Bạch Vân: Là nơi Nguyễn Bỉnh Khiêm lui về ẩn dật, đọc sách, ngâm thơ và dạy học sau khi cáo quan. Đây là không gian gắn liền với hiệu Bạch Vân am cư sĩ của ông, thể hiện sự thanh cao, thoát tục trong tâm hồn của danh nhân.

Ngoài ra, trong khu vực còn có các di tích đơn lẻ liên quan tới danh nhân Nguyễn Bỉnh Khiêm như Trung Tân Quán, chùa Song Mai và tháp bút Kính Thiên. Mỗi di tích đều gắn với những câu chuyện, giai thoại về cuộc đời và sự nghiệp của ông, tạo nên một tổng thể di tích phong phú, đa dạng.

Giá trị kiến trúc và cảnh quan đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm như thế nào?

Khu di tích được bao bọc bởi không gian thiên nhiên yên bình, với những hàng cây cổ thụ tỏa bóng mát, tạo nên một không gian tâm linh, tĩnh tại. Kiến trúc của các công trình trong khu di tích mang đậm dấu ấn của nghệ thuật kiến trúc truyền thống Việt Nam thời Lê - Mạc, với những mảng chạm khắc tinh xảo trên gỗ, đá.

Trong khuôn viên còn có khu vườn tượng, nơi đặt các bức tượng mô phỏng hình ảnh danh nhân và các học trò tiêu biểu. Đây là điểm tham quan, tìm hiểu lịch sử bổ ích cho học sinh, sinh viên và du khách khi đến với khu di tích. Quần thể di tích không chỉ là nơi tưởng niệm, thờ phụng mà còn là một bảo tàng ngoài trời, lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử quý báu của dân tộc.

Lễ hội truyền thống và hoạt động tưởng niệm Nguyễn Bỉnh Khiêm diễn ra ra sao?

Hằng năm, lễ hội đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm được tổ chức trang trọng vào dịp kỷ niệm ngày mất của ông (ngày 28 tháng 11 âm lịch). Lễ hội thu hút đông đảo nhân dân địa phương, du khách thập phương và các thế hệ học trò về dâng hương tưởng niệm.

Năm 2016, nhân kỷ niệm 430 năm Ngày mất của danh nhân văn hóa Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, lễ hội đền Trạng Trình được tổ chức từ ngày 6 đến ngày 8 tháng 1 năm 2016 (tức từ ngày 27 đến ngày 29 tháng 11 năm Ất Mùi). Trong đó, lễ kỷ niệm 430 năm Ngày mất và đón nhận bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt được diễn ra trọng thể vào tối ngày 7/1/2016 tại quảng trường tượng đài Nguyễn Bỉnh Khiêm trong khu di tích.

Các hoạt động trong lễ hội thường bao gồm: lễ dâng hương, tế lễ theo nghi thức truyền thống, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao dân gian... Đây là dịp để nhân dân bày tỏ lòng thành kính, tri ân công đức của danh nhân, đồng thời là cơ hội để quảng bá, giới thiệu những giá trị văn hóa, lịch sử của quê hương Vĩnh Bảo đến với du khách trong và ngoài nước.

Giá trị giáo dục và ý nghĩa đương đại của di sản Nguyễn Bỉnh Khiêm là gì?

Khu di tích đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm không chỉ là nơi ghi dấu một danh nhân lịch sử mà còn là một địa chỉ giáo dục truyền thống quan trọng. Những giá trị tư tưởng, đạo đức mà Nguyễn Bỉnh Khiêm để lại vẫn còn nguyên ý nghĩa trong đời sống đương đại:

• Tinh thần hiếu học: Tấm gương vượt khó, kiên trì theo đuổi con đường khoa cử của ông là bài học quý cho các thế hệ học sinh, sinh viên hôm nay.
• Đạo đức thanh cao: Quan niệm sống thanh bạch, không màng danh lợi, biết đủ, biết dừng đúng lúc của ông là bài học sâu sắc trong xã hội hiện đại đầy cám dỗ.
• Lòng yêu nước thầm lặng: Dù sống trong thời loạn, ông vẫn một lòng hướng về vận mệnh đất nước, dùng trí tuệ và kiến thức của mình để góp phần ổn định xã hội.
• Giá trị văn hóa: Việc bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.

Việc công nhận khu di tích là di tích quốc gia đặc biệt đã tạo điều kiện thuận lợi cho công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để phát triển du lịch văn hóa tâm linh tại Hải Phòng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội địa phương, đưa di sản văn hóa trở thành nguồn lực quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững.