Tết cơm mới (Khụ Sự Chà) tạ ơn tổ tiên của người Hà Nhì

Tết cơm mới Khụ Sự Chà của người Hà Nhì là gì?

Tại xã Sín Thầu, huyện Mường Nhé (trước 7/2025), tỉnh Điện Biên, nơi được mệnh danh là "một tiếng gà gáy ba nước cùng nghe", cộng đồng người Hà Nhì (gồm hai nhóm Lạ Mí và Cồ Chồ) vẫn gìn giữ một nét văn hóa đặc sắc: Tết Khụ Sự Chà. Theo lý giải của người địa phương, "Khụ" là năm, "Sự" là mới, "Chà" là ăn Tết, vậy Khụ Sự Chà nghĩa là ăn Tết năm mới. Nhóm Hà Nhì Cồ Chồ còn gọi là Tết Hồ Sự Chà, với "hồ" là cơm, mang ý nghĩa ăn Tết cơm mới. Tên gọi này phản ánh đúng thời điểm diễn ra lễ hội: khi vụ mùa đã thu hoạch xong, khép lại một năm lao động sản xuất.

Thời điểm và ý nghĩa tâm linh của Tết cơm mới

Tết Khụ Sự Chà thường diễn ra vào khoảng đầu tháng 12 dương lịch, không cố định ngày cụ thể hằng năm nhưng phải đúng ngày Thìn (Rồng). Đây là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, con cháu báo hiếu tổ tiên và cầu mong một năm mới bình an, mùa màng tươi tốt. Không khí Tết bắt đầu từ việc các gia đình dọn dẹp nhà cửa, sân ngõ, chuẩn bị lợn, gà, gạo nếp và thêu thùa trang phục mới cho cả nhà từ nhiều ngày trước đó.

Ngày thứ nhất: Nghi lễ cúng tổ tiên và tục bói gan lợn

Sáng sớm ngày đầu tiên, khi bản làng còn chìm trong sương và hơi lạnh, các gia đình đã thức dậy để chuẩn bị cho nghi lễ quan trọng nhất. Trong gian bếp, người phụ nữ Hà Nhì tất bật nặn bánh trôi (gọi là "chà lẹ") từ bột nếp nương. Đây là món ăn không thể thiếu trong lễ cúng đầu tiên, được xem là món ăn đầu tiên của tổ tiên khi về dự Tết. Bánh trôi được làm từ bột nếp đã nhào nước, nặn thành từng viên nhỏ đều rồi thả vào nồi nước sôi, khi bánh nổi lên là chín. Đặc biệt, gia chủ nặn thêm ba chiếc bánh trôi to, hình tròn đẹp, sau khi chín được đặt trên lá chuối non, rắc hạt vừng rang và đem cúng tổ tiên. Nghi lễ này mang ý nghĩa thông báo, gọi mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu, thể hiện lòng thành kính và đạo hiếu của con cháu với các đấng sinh thành.

Một công việc quan trọng và náo nhiệt khác là mổ lợn. Người Hà Nhì chỉ mổ lợn trong ngày đầu tiên hoặc ngày thứ ba của Tết, bởi họ quan niệm ngày thứ hai là ngày Tỵ (Rắn), xung khắc với Hợi (Lợn), nếu mổ lợn vào ngày xung khắc thì việc chăn nuôi sau này sẽ không thuận. Việc mổ lợn tuân theo trình tự riêng, từ vị trí mổ đến thứ tự các bộ phận, thể hiện sự bài bản trong văn hóa của người Hà Nhì.

Sau khi mổ lợn, gia chủ thực hiện tục bói gan, mật lợn. Gan và mật được lấy ra trước tiên, rửa sạch, đặt trên đĩa to ở nơi trang trọng. Người thực hiện nghi lễ là chủ nhà, người trụ cột có vai trò quan trọng trong gia đình và dòng họ. Nếu gan lợn lành lặn, màu sắc tươi và mật căng đầy, đó là điềm viên mãn, báo hiệu năm mới kinh tế, mùa màng và chăn nuôi thuận lợi, gia đình hòa thuận. Một phần thịt lợn được luộc chín để bày lên mâm cỗ cúng gia tiên trong không khí thành kính, trang nghiêm với sự góp mặt đông đủ của các thành viên.

Ngày thứ hai và thứ ba có những trò chơi dân gian gì?

Sáng ngày thứ hai, âm thanh giã bánh dày ("gạ bạ") lại vang vọng khắp các bản làng. Một chiếc bánh dày to, tròn đều, đẹp nhất từ mẻ giã đầu tiên được gia chủ dâng cúng tổ tiên. Sau nghi thức cúng, mọi người tiếp tục đi thăm hỏi, chúc Tết nhau trong niềm vui ấm áp. Đây cũng là lúc diễn ra các trò chơi dân gian truyền thống như bập bênh ("à chu chì"), chơi đu ("a gừ chì"), ném còn ("lê po á sì pè"), đánh cù. Trên những con đường liên bản, các thiếu nữ Hà Nhì trong trang phục truyền thống đa sắc, tinh tế thể hiện các điệu múa, điệu hát, tạo nên không khí rộn ràng khắp vùng biên giới.

Vì sao nét đẹp văn hóa Tết cơm mới trường tồn?

Tết Khụ Sự Chà không chỉ là dịp sum họp, vui chơi mà còn là biểu tượng của văn hóa trọng tình, mến khách của người Hà Nhì. Nền tảng cốt lõi của Tết phản ánh tấm lòng hiếu thuận, biết ơn của con cháu với tổ tiên, ông bà. Trong những năm gần đây, Tết đã trở thành điểm hẹn của du khách thập phương, mang đến cơ hội trải nghiệm văn hóa độc đáo và ngắm nhìn vẻ đẹp hùng vĩ của vùng cực Tây Tổ quốc, nơi có cột mốc số 0 giao điểm ba đường biên giới Việt Nam, Trung Quốc và Lào trên đỉnh Khoan La San.

Bài tổng quan chủ đề: Lễ Tết Việt Nam gồm những ngày nào trong năm?

Bảng tóm tắt các hoạt động chính trong ba ngày Tết Khụ Sự Chà của người Hà Nhì.