Ảnh: Không rõ tác giả, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
TL;DR: Tết Nguyên Tiêu của người Hoa ở Chợ Lớn (quận 5, TP.HCM) là một lễ hội cộng đồng lớn, đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội diễn ra chủ yếu tại các hội quán, tiêu biểu là các ngôi chùa thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị thần bảo trợ cho người đi biển, phản ánh hành trình di dân và đời sống tâm linh của cộng đồng người Hoa.
Giới thiệu: Một cái Tết của cả cộng đồng
Nếu Tết Nguyên Đán là dịp sum vầy trong không gian gia đình, từ đường dòng họ, thì Tết Nguyên Tiêu (rằm tháng Giêng) lại mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Đây là dịp lễ hội của cả cộng đồng, một "cái Tết" gắn kết những con người cùng quê hương, cùng tín ngưỡng. Tại TP.HCM, không đâu thể hiện rõ nét và sống động không khí này bằng khu vực Chợ Lớn (quận 5 và vùng phụ cận), nơi sinh sống lâu đời của cộng đồng người Hoa. Lễ hội Tết Nguyên Tiêu ở đây không chỉ là một nét đẹp văn hóa đặc trưng mà đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị lịch sử và tinh thần to lớn của nó trong bức tranh văn hóa đa dạng của Việt Nam.
Bảng so sánh các hội quán tiêu biểu tổ chức Tết Nguyên Tiêu tại Chợ Lớn.
| Hội quán | Cộng đồng người Hoa | Thần chính được thờ | Thời điểm xây dựng |
|---|---|---|---|
| Chùa Bà Thiên Hậu (Hội quán Tuệ Thành) | gốc Quảng Châu | Thiên Hậu Thánh Mẫu | khoảng thế kỷ 19 |
| Hội quán Ôn Lăng | gốc Phúc Kiến (phủ Tuyền Châu) | Thiên Hậu Thánh Mẫu | nửa cuối thế kỷ 18 |
| Chùa Ông (Hội quán Nghĩa An) | Triều Châu | Quan Thánh Đế Quân | |
| Chùa Ông Bổn (Hội quán Nhị Phủ) | Phúc Kiến (phủ Tuyền Châu và Dương Châu) | Ông Bổn, tức Phúc Đức Chính Thần | cuối thế kỷ 17 |
Nguồn gốc và ý nghĩa của Tết Nguyên Tiêu là gì?
Nguyên tiêu là gì?
"Nguyên tiêu" (元宵) có nghĩa là đêm vọng đầu tiên của năm mới, tức đêm rằm tháng Giêng âm lịch. Đây là thời điểm trăng tròn và sáng nhất trong năm, tượng trưng cho sự viên mãn, đoàn viên và khởi đầu tốt đẹp. Với người Hoa, đây là dịp để đi chùa, miếu cầu cho một năm mới bình an, khỏe mạnh, may mắn và phát tài phát lộc.
Tết Nguyên Tiêu khác gì với Tết Nguyên Đán?
Theo TS Đinh Văn Hạnh, chuyên gia văn hóa, Tết Nguyên Đán là cái Tết của gia đình, tổ chức tại nhà và từ đường. Ngược lại, Tết Nguyên Tiêu là cái Tết của cộng đồng, được tổ chức chủ yếu tại các hội quán (chùa Ông, chùa Bà) - những cơ sở tín ngưỡng truyền thống có lịch sử lâu đời. Chính vì vậy, lễ hội mang đậm tính chất của một sinh hoạt văn hóa cộng đồng, thể hiện sự gắn kết, tương trợ lẫn nhau giữa những người cùng quê hương, cùng ngành nghề trên đất khách.
Chợ Lớn và hành trình di dân của người Hoa như thế nào?
Chợ Lớn từ lâu đã được biết đến là khu phố người Hoa sầm uất bậc nhất tại Việt Nam. Cộng đồng người Hoa đến đây định cư qua nhiều thế kỷ, chủ yếu từ các vùng duyên hải miền Nam Trung Quốc như Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam. Mỗi cộng đồng mang theo văn hóa, tiếng nói và tín ngưỡng riêng, cùng nhau xây dựng nên một Chợ Lớn đa dạng và giàu bản sắc. Sự hiện diện của các hội quán như một minh chứng rõ nét cho quá trình di dân này. Họ không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm hành chính, nơi hội họp, giúp đỡ đồng hương, giữ gìn tiếng nói, chữ viết và các giá trị truyền thống.
Tín ngưỡng Thiên Hậu: Vị thần bảo trợ của người đi biển là ai?
Thiên Hậu Thánh Mẫu là ai?
Trong tâm thức của nhiều cộng đồng người Hoa, đặc biệt là những người có nguồn gốc từ vùng ven biển, Thiên Hậu Thánh Mẫu (hay Bà Thiên Hậu) là vị nữ thần tối cao bảo trợ cho người đi biển. Bà được xem là biểu tượng của sự che chở, cứu giúp con người trước sóng gió, hiểm nguy trên biển cả. Việc thờ cúng Bà gắn liền với hành trình vượt biển của những người Hoa di dân. Do đó, khi đến vùng đất mới, họ thường lập miếu thờ Bà để tỏ lòng biết ơn và cầu xin sự phù hộ cho cuộc sống mới được bình an, thuận lợi.
Kiến trúc và các hoạt động thờ tự tại các hội quán thờ Bà
Chùa Bà Thiên Hậu (Hội quán Tuệ Thành) là một trong những trung tâm thờ tự quan trọng nhất của tín ngưỡng này tại Chợ Lớn. Được xây dựng vào khoảng thế kỷ 19 bởi cộng đồng người Hoa gốc Quảng Châu, hội quán không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là một công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo với những đường nét chạm khắc gỗ tinh xảo trên bao lam, khám thờ và các phù điêu. Hằng năm, vào dịp cận Tết và rằm tháng Giêng, nơi đây đón nhận hàng trăm đoàn lân từ khắp nơi đổ về để xin lộc cầu may. Nghi lễ "khai quang điểm nhãn" được tổ chức với ý nghĩa cầu mong một năm mới yên vui, thịnh vượng. Vào ngày 23 tháng 3 âm lịch, lễ vía Bà được tổ chức long trọng, thu hút đông đảo người dân và du khách.
Các điểm diễn ra lễ hội Tết Nguyên Tiêu tiêu biểu tại Chợ Lớn là gì?
Lễ hội Tết Nguyên Tiêu không chỉ gói gọn trong một không gian mà lan tỏa khắp các hội quán lớn nhỏ trên địa bàn quận 5, mỗi nơi lại có những nét đặc sắc riêng.
Hội quán Ôn Lăng (Chùa Ôn Lăng hay Chùa Quan Âm)
Nằm tại số 12 đường Lão Tử, Hội quán Ôn Lăng được xây dựng vào nửa cuối thế kỷ 18 bởi cộng đồng người Hoa gốc Phúc Kiến (phủ Tuyền Châu). Đây là một trong những hội quán thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu lâu đời nhất tại Chợ Lớn. Kiến trúc chùa theo kiểu đền miếu cổ Trung Hoa với mái ngói lợp ống mang đậm phong cách Phúc Kiến. Trong dịp rằm tháng Giêng, nơi đây thu hút đông đảo tín đồ đến cầu bình an, tài lộc. Hội quán còn nổi tiếng với tục "đánh kẻ tiểu nhân" trước bàn thờ Ông Hổ, thường diễn ra vào dịp Kinh trập. Vào ngày chính lễ Nguyên tiêu (15 tháng Giêng) hay lễ Nghinh Ông (13 tháng Giêng), các đoàn diễu hành bắt buộc phải đi qua chùa để dừng lại và bái lạy, xem đây là một nghi thức không thể thiếu.
Chùa Ông (Hội quán Nghĩa An)
Chùa Ông là tên gọi quen thuộc của Hội quán Nghĩa An, nơi thờ Quan Thánh Đế Quân do cộng đồng người Hoa Triều Châu thành lập. Hằng năm, hội quán có hai lễ lớn nhất là Lễ Nguyên Tiêu và ngày vía Ông (24 tháng 6 âm lịch). Trong dịp rằm tháng Giêng, hàng loạt hoạt động lễ hội diễn ra thu hút hàng nghìn người tham dự. Nổi bật nhất là lễ Nghinh Ông Quan Thánh Đế Quân xuất du (ngày 13 tháng Giêng) và tục vay, thỉnh lộc Ông (ngày 14 và 15 tháng Giêng). Không gian hội quán với những bao lam cửa chạm hai mặt, nghệ thuật thư pháp và chạm khắc đá, gỗ tinh tế từ thế kỷ 19, 20 là một điểm nhấn văn hóa đặc sắc.
Chùa Ông Bổn (Hội quán Nhị Phủ)
Hội quán Nhị Phủ do nhóm người Hoa từ hai phủ Tuyền Châu và Dương Châu (Phúc Kiến) xây dựng vào cuối thế kỷ 17. Vị thần chính được thờ ở đây là Ông Bổn, tức Phúc Đức Chính Thần, vị thần bảo hộ đất đai và con người. Trong dịp Tết Nguyên Tiêu, chùa Ông Bổn tổ chức nhiều nghi lễ quan trọng như lễ vía Quan Thánh Đế Quân (ngày 13 tháng Giêng), lễ vía Phước Đức Chánh Thần (ngày 15 tháng Giêng) và lễ vía Ông Hổ (ngày 17 tháng Giêng). Kiến trúc mái nhà cong hình thuyền rồng được trang trí bằng những mảnh sứ công phu là một nét đặc sắc hiếm có.
Các hoạt động chính trong dịp Tết Nguyên Tiêu là gì?
Diễu hành, rước kiệu và nghệ thuật đường phố
Điểm nhấn đặc sắc nhất của Tết Nguyên Tiêu tại Chợ Lớn chính là các hoạt động diễu hành, trình diễn nghệ thuật đường phố. Các đoàn diễu hành với sự tham gia của các hội đoàn, các cô gái người Hoa trong trang phục dân tộc, các đoàn lân sư rồng, võ thuật, đại la... tạo nên một không gian lễ hội đầy màu sắc và âm thanh náo nhiệt, thu hút hàng chục nghìn người dân và du khách đứng xem. Các đoàn diễu hành sẽ lần lượt đi qua các hội quán quan trọng để dừng lại và thực hiện nghi thức bái lạy, thể hiện sự tôn kính đối với các vị thần linh.
Các nghi lễ dân gian đặc sắc
Bên cạnh các hoạt động diễu hành, nhiều nghi lễ dân gian đặc sắc cũng được tái hiện. Tại Chùa Ông (Hội quán Nghĩa An), nghi thức "chui qua bụng ngựa thần" (Mã đầu tướng quân) được nhiều người thực hiện để cầu may mắn. Tục "vay lộc" và "thỉnh lộc Ông" cũng là một nét văn hóa tâm linh độc đáo, thể hiện ước mong về một năm làm ăn phát đạt. Tất cả tạo nên một bức tranh tín ngưỡng phong phú, đa dạng và đầy màu sắc.
Giá trị di sản và tiềm năng du lịch của Tết Nguyên Tiêu là gì?
Theo TS Đinh Văn Hạnh, Tết Nguyên Tiêu của người Hoa quận 5 hội tụ nhiều giá trị to lớn. Về mặt văn hóa, đây là cơ chế bảo tồn tập quán xã hội và tín ngưỡng hiệu quả nhất của cộng đồng người Hoa, đồng thời phản ánh tâm tư, ước vọng của con người và tăng cường sự gắn kết cộng đồng, giao lưu văn hóa giữa các dân tộc. Về mặt khoa học, lễ hội là bằng chứng sống động cho quá trình cộng cư và tiếp biến văn hóa giữa các tộc người tại Việt Nam. Lễ hội cũng có giá trị kinh tế đặc biệt khi là tâm điểm thu hút khách du lịch, gắn liền với hệ thống di tích dày đặc và ẩm thực phong phú của quận 5. Việc được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mở ra cơ hội lớn để bảo tồn và phát huy giá trị, đồng thời phát triển du lịch văn hóa một cách bền vững.
