Tết Sài Gòn: chợ hoa, đường hoa và nếp ăn Tết của người Sài Gòn

Tết Sài Gòn là gì và hình thành từ khi nào?

Tết Sài Gòn là cách gọi nếp ăn Tết của vùng đô thị Sài Gòn, Chợ Lớn, nay là khu vực trung tâm của Thành phố Hồ Chí Minh, gắn với một đô thị hội tụ dân cư từ khắp Bắc Trung Nam. Sài Gòn được gọi là đô thành từ thập niên 1950; dân số bùng nổ, hội tụ người từ khắp Bắc Trung Nam, nên từ ấy đến năm 1975, Tết Sài Gòn mang khí vị mừng xuân của cả một quốc gia chứ không riêng một vùng miền^[1].

Cần phân biệt hai lớp thời gian. Lớp thứ nhất là phong tục Tết Việt nói chung, đã có từ lâu đời. Trong cả nước, không có ngày lễ cổ truyền nào lớn hơn, lâu đời hơn và phổ biến rộng rãi hơn Tết Nguyên Đán; ngày lễ này gắn bó với nền văn minh lúa nước của người Việt cổ^[2]. Lớp thứ hai là sắc thái riêng của Sài Gòn, hình thành khi nơi đây trở thành một trung tâm đô thị và thương mại lớn, có đông cư dân người Hoa và cư dân các tỉnh đổ về.

Trong Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính ghi nhận bức tranh Tết chung của người Việt đầu thế kỷ 20: trước nửa tháng Tết, nhà nào cũng rộn rịp sắm Tết, mua tranh mua pháo, mua vàng hương mã mùng, đường mứt, bánh trái; các thầy đồ ra chợ viết câu đối; người buôn bán hoặc đi làm ăn xa đâu đâu cũng nghỉ việc để về nhà ăn Tết; vài hôm trước Tết thì dọn dẹp nhà cửa, lau rửa đồ thờ, dán câu đối, treo tranh treo liễn^[3]. Khung phong tục ấy theo chân người nhập cư vào Nam, rồi biến đổi theo điều kiện của một đô thị thương mại.

Vì sao Tết Sài Gòn lại gắn chặt với chợ hoa?

Vì Sài Gòn là đầu mối giao thương có cả đường sông lẫn đường bộ, nên hoa Tết từ các tỉnh miền Tây đổ về đây thành những chợ hoa tập trung. Chợ hoa không chỉ là nơi mua bán mà còn là không gian thưởng ngoạn Tết của cả thành phố.

Chợ hoa Nguyễn Huệ và con đường mang tên dòng kênh cũ

Đường Nguyễn Huệ khởi thủy là một tuyến kênh đào nối thành Bát Quái với sông Sài Gòn. Thành Bát Quái, còn gọi thành Gia Định, do Nguyễn Ánh xây dựng năm 1790. Kênh này mang tên Kinh Lớn, dân gian gọi là Chợ Vải vì dọc mé kênh có nhiều Hoa kiều bán vải vóc, người Pháp gọi là kênh Grand^[4].

Sau khi Pháp chiếm Sài Gòn, năm 1861, đô đốc Charner ban hành quy định giới hạn địa phận thành phố, Kinh Lớn đổi tên thành kênh đào Charner. Do ô nhiễm nặng, năm 1877 người Pháp cho lấp kênh và sáp nhập hai con đường hai bờ thành đại lộ Charner. Người Sài Gòn không gọi theo tên Pháp đặt mà gọi bằng cái tên dân gian là đường Kinh Lấp. Năm 1956, đại lộ Charner được đổi tên thành Nguyễn Huệ^[4].

Năm 1960, mỗi khi xuân về, đường Nguyễn Huệ xuất hiện chợ hoa. Theo tàu thuyền miền Tây, hoa từ khắp nơi về tập kết ở bến Bạch Đằng, trên bờ và trải dài trên đại lộ^[4]. Đây là mốc quan trọng: chợ hoa Nguyễn Huệ ra đời trước năm 1975 và trở thành một trong những biểu tượng Tết của đô thành.

Chợ hoa Bến Bình Đông và cảnh trên bến dưới thuyền

Bến Bình Đông ở quận 8 (cũ) là một điểm chợ hoa Tết khác của Sài Gòn, nơi mỗi độ Tết đến lại tái hiện cảnh xuồng ghe tấp nập chở bông trái lên bán cho dân thành phố^[5]. Một Việt kiều 72 tuổi về ăn Tết nhớ lại rằng gần 20 năm trước, khi đại lộ Đông Tây, nay là đường Võ Văn Kiệt, chưa được mở, cảnh tượng nơi đây rộn ràng, náo nhiệt, người mua kẻ bán nườm nượp, hoa cảnh đặc sắc, dòng người đi mua sắm và tham quan đông đến mức nhiều chỗ kẹt cứng^[5]. Cũng theo bài báo, Tết năm ấy (2018) chỉ có khoảng 30 ghe từ các tỉnh miền Tây lên bán hoa và người mua thưa thớt^[5].

Đường hoa Nguyễn Huệ khác gì chợ hoa truyền thống?

Đường hoa Nguyễn Huệ là một công trình văn hóa Tết do thành phố tổ chức, khác với chợ hoa dân gian ở chỗ nó được thiết kế, thi công và giám sát như một công trình xây dựng. Đường hoa ra mắt lần đầu vào Tết Giáp Thân năm 2004; tính đến Tết Quý Mão 2023, đây là đường hoa thứ 20 được thực hiện trong dịp Tết cổ truyền tại trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh^[6].

Quy trình xây dựng đường hoa được tổ chức giống quy trình của một công trình xây dựng, có giám sát, đánh giá, thi công và phải tuân thủ các tiêu chuẩn, nhưng khác ở chỗ công trình chỉ tồn tại trong hai tuần rồi phải dẹp đi để trả lại mặt bằng cho thành phố^[6]. Đây là điểm phân biệt rõ nhất giữa đường hoa và chợ hoa: chợ hoa phục vụ mua bán, còn đường hoa phục vụ thưởng ngoạn và tạo biểu tượng.

Linh vật cổng chào là tâm điểm được nhiều người chờ đợi. Trong 20 năm, tổng cộng có 8 linh vật đã đến, đã đi và quay trở lại, gồm Thân, Dậu, Tuất, Hợi, Tý, Sửu, Dần và Mão. Năm Giáp Thân 2004 là năm duy nhất đường hoa không có hình ảnh linh vật. Đến các năm Bính Tuất 2006 và Đinh Hợi 2007, linh vật cổng đường hoa là hình ảnh đàn chó đá và bầy heo đất, vốn là những hình ảnh quen thuộc trong đời sống hằng ngày; 17 năm còn lại, linh vật cổng đường hoa được thiết kế riêng^[6].

Người Sài Gòn ăn Tết như thế nào?

Nếp ăn Tết của người Sài Gòn là sự chồng lớp của phong tục Việt, tập quán người Hoa ở Chợ Lớn và nhịp sống thương mại đô thị. Ba lớp này không tách rời nhau mà cùng tồn tại trong một thành phố.

Lớp phong tục Việt

Trong hồi ức về Tết Sài Gòn và Chợ Lớn, việc sơn sửa cửa nhà và đánh bóng lư đồng trên trang thờ được xem là cách làm đẹp nhà để đón Tết, bắt đầu từ đầu tháng Chạp. Tác giả ghi lại quan niệm dân gian rằng muốn đón phúc thì phải làm sạch nhà, đẹp nhà. Trong xóm của tác giả, đàn ông tự hiểu mình lo làm sạch cửa nhà, còn việc làm đẹp nhà thì giao cho phụ nữ: các bà mẹ, bác cô đi chợ mua tranh giấy treo Tết^[7].

Theo hồi ức ấy, ở Sài Gòn không có tranh gà lợn Đông Hồ, mà phổ biến là tranh vẽ của các họa sĩ như Lê Trung, Hoàng Lương, Lê Minh, phụ đề chữ Việt, kể các câu chuyện Tấm Cám, Lưu Bình Dương Lễ, Thoại Khanh Châu Tuấn, Tề Thiên Đại Thánh, Tiết Nhơn Quý. Trước cửa nhà còn dán những chữ như Ngũ Phúc Lâm Môn, Hiệp Gia Bình An, Phước Lộc Thọ viết bằng nhũ vàng trên giấy hồng điều, mua từ các ông đồ người Hoa ngồi viết tại khu vực Chợ Lớn vào những ngày sắp Tết^[7].

Một nét khác là báo xuân. Cánh đàn ông mua vài tờ báo xuân có bìa in hình các cô gái bên cạnh cành mai, cúc, vạn thọ; báo xuân được đặt trịnh trọng trên bàn nước để khách xông nhà xem chơi. Dù năm ấy ăn Tết có nghèo hơn những năm trước, nhiều gia đình vẫn mua ít nhất một tờ báo xuân^[7].

Lớp tập quán người Hoa ở Chợ Lớn

Một bài viết của tác giả thuộc gia đình người Triều Châu đã ba thế hệ ở Chợ Lớn kể rằng gia đình vẫn giữ tập quán Triều Châu trong các dịp lễ Tết. Theo bài ấy, người Hoa tiễn ông Táo vào sáng 24 tháng Chạp, khác với người Việt cúng tối 23; ngày 30 Tết thay câu đối giấy đỏ chữ vàng và dán chữ Xuân, chữ Phúc ngược; giao thừa cúng quýt, bánh bao, bánh tổ bên cạnh mâm ngũ quả của người Việt; sáng mồng Một con gái đã có chồng về nhà ngoại chúc Tết trước; mồng Bảy ăn bảy thứ cải; đến rằm tháng Giêng Tết mới thật sự kết thúc^[8].

Đây là tập quán của một gia đình Triều Châu. Cũng bài ấy cho biết người Quảng Đông cúng giao thừa thêm giò heo và cải xà lách, nên không nên coi những điều trên là lệ chung của mọi người Hoa ở Chợ Lớn^[8].

Lớp nhịp sống thương mại

Sài Gòn là đô thị thương mại, nên Tết ở đây gắn với việc mua sắm và sắm Tết. Theo một hồi ức đăng trên báo Nhân Dân, đi chợ Tết Bến Thành gần như là cái nếp của người Sài Gòn xưa, và trước khi tới đó người ta ghé chợ hoa dọc đường Nguyễn Huệ sắm mai, cúc^[7]. Báo Tuổi Trẻ kể chợ Tết Bến Thành thuở trước 1975 bày bạt ngàn hàng Tết, từ bánh mứt, rượu chè, hoa vải đến đồ trang hoàng bàn thờ^[1].

Sắc thái Tết Sài Gòn có gì khác Tết các vùng khác?

Sắc thái khác biệt nằm ở chỗ Sài Gòn là nơi hội tụ, nên Tết ở đây không thuần nhất một vùng miền. Từ thập niên 1950 đến 1975, Tết Sài Gòn mang khí vị mừng xuân của cả một quốc gia chứ không riêng một vùng miền^[1]. Điều này có nghĩa là bên cạnh bánh chưng, bánh tét, mai, đào, người ta còn có thể bắt gặp các tập tục của người Hoa và các tỉnh miền Tây.

Có thể nói Tết Sài Gòn là một trường hợp đặc biệt của phong tục Tết Việt: nó không phủ nhận các nếp Tết vùng miền mà chồng lên trên đó một lớp đô thị và một lớp Hoa kiều. Đây là cách hiểu của Nhật Nguyệt, dựa trên các dữ kiện đã dẫn ở trên.

Những thay đổi của Tết Sài Gòn qua thời gian

Có ít nhất ba thay đổi lớn đã diễn ra.

Thứ nhất, sự chuyển dịch của không gian chợ hoa. Chợ hoa Nguyễn Huệ xuất hiện từ năm 1960 và gắn với bến Bạch Đằng, nơi tàu thuyền miền Tây tập kết hoa^[4]. Cuối thập niên 1990, chợ hoa Nguyễn Huệ chuyển sang công viên 23/9; đến năm 2004 chợ hoa trở lại đường Nguyễn Huệ với diện mạo mới, không còn mua bán mà chỉ bày biện cho khách thưởng ngoạn, và chính thức đổi tên thành đường hoa Nguyễn Huệ^[4]. Ở Bến Bình Đông, theo bài báo năm 2018, cảnh trên bến dưới thuyền đã thưa hơn nhiều so với hồi ức của người từng đến trước khi đại lộ Đông Tây được mở^[5].

Thứ hai, sự ra đời của đường hoa như một công trình văn hóa. Từ năm 2004, Đường hoa Nguyễn Huệ trở thành một điểm hẹn Tết thường niên, và đến năm 2023 đã có 20 kỳ tổ chức^[6]. Đây là bước chuyển từ chợ hoa mua bán sang đường hoa thưởng ngoạn.

Thứ ba, sự thay đổi của không gian đô thị. Quảng trường Nguyễn Huệ ngày nay nằm đối diện trụ sở UBND Thành phố Hồ Chí Minh, mỗi ngày thu hút hàng nghìn người đến vui chơi, nhất là về đêm, cuối tuần và dịp lễ hội. Đây được xem là tuyến phố đẹp nhất thành phố, nhưng ít người biết khu này khởi thủy là con kênh dẫn nước từ sông Sài Gòn vào thành Gia Định^[4].

Câu hỏi thường gặp

Tết Sài Gòn có từ bao giờ?

Không có một mốc duy nhất. Phong tục Tết Việt nói chung đã có từ lâu đời, gắn với nền văn minh lúa nước^[2]. Sắc thái riêng của Sài Gòn hình thành khi nơi đây trở thành đô thành từ thập niên 1950^[1]. Riêng chợ hoa Nguyễn Huệ xuất hiện từ năm 1960^[4], còn Đường hoa Nguyễn Huệ ra mắt Tết Giáp Thân 2004^[6].

Vì sao người Sài Gòn hay đi chợ hoa và đường hoa?

Vì đây là hai không gian Tết đặc trưng của thành phố. Chợ hoa là nơi mua hoa chưng Tết và cũng là nơi thưởng ngoạn; đường hoa là công trình do thành phố tổ chức, phục vụ tham quan và chụp ảnh. Đường hoa được thi công như một công trình xây dựng, chỉ tồn tại trong hai tuần rồi dẹp đi^[6].

Tết của người Hoa ở Chợ Lớn có gì khác Tết của người Việt?

Theo bài viết của một gia đình Triều Châu ở Chợ Lớn, người Hoa tiễn ông Táo vào sáng 24 tháng Chạp, giao thừa cúng quýt, bánh bao, bánh tổ, sáng mồng Một về nhà ngoại trước, và Tết kết thúc vào rằm tháng Giêng thay vì ngày thứ bảy như người Việt^[8]. Đây là tập quán của một gia đình, đan xen với Tết của người Việt trong cùng một đô thị.