Thượng sơn hạ thủy là gì trong Huyền Không phi tinh? Vì sao bị coi là cục xấu và cách sách cổ bàn hoá giải

Thượng sơn hạ thủy là gì?

Thượng sơn hạ thủy là một cách cục trong Huyền Không phi tinh, khi sao vượng của sơn tinh bay tới cung hướng, còn sao vượng của hướng tinh bay về cung tọa. Nói cách khác, hai sao đáng lẽ phải đứng ở vị trí thuận với địa hình thì lại đổi chỗ cho nhau: sơn tinh vốn thuộc về chỗ cao lại nằm ở phương hướng, hướng tinh vốn thuộc về chỗ thấp lại nằm ở phương tọa. Theo Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 3, lối miêu tả cục này là vượng tinh của hướng phi tới tọa sơn, còn vượng tinh của sơn phi tới đầu hướng; nếu địa hình không phối hợp thích đáng thì ý nghĩa thường thấy là tiêu hao, thất thoát tài lộc lẫn nhân đinh.

Cách cục này là mặt trái của vượng sơn vượng hướng. Nếu vượng sơn vượng hướng là lý tưởng, thì thượng sơn hạ thủy là tình trạng nghịch lý, khi khí vượng của thời vận không hội tụ đúng chỗ.

Vì sao gọi là sơn lên nước, nước lên núi?

Trong Huyền Không, sơn tinh đại diện cho khí của núi, gắn với nhân đinh và sự vững chãi. Hướng tinh đại diện cho khí của nước, gắn với tài lộc và dòng chảy bên ngoài. Khi sơn tinh vượng lại đóng ở phương hướng, nơi đáng lẽ phải là chỗ thấp, thoáng, có nước, thì bị coi là sơn bị đẩy xuống nước. Ngược lại, khi hướng tinh vượng đóng ở phương tọa, nơi đáng lẽ phải là chỗ tựa cao, thì bị coi là nước bị đẩy lên núi.

Một số tài liệu dùng hình ảnh sơn thần phải xuống nước còn thủy thần phải lên núi để diễn tả sự đảo lộn này. Cách nói ấy mang tính ẩn dụ, giúp người đọc dễ hình dung vì sao cục bị xem là bất lợi, chứ không phải mô tả một cơ chế vật lý.

Vì sao thượng sơn hạ thủy bị coi là cục xấu?

Thượng sơn hạ thủy bị coi là xấu vì nó đặt hai dòng khí quan trọng nhất của một căn nhà vào sai vị trí. Sơn tinh vượng lẽ ra phải tọa ở phương tọa để trấn giữ nhân đinh, lại bay sang phương hướng, nên phần nhân đinh mất chỗ tựa. Hướng tinh vượng lẽ ra phải đóng ở phương hướng để đón tài khí, lại bay về phương tọa, nên phần tài lộc mất chỗ tụ. Kết quả được các tài liệu mô tả là suy giảm nhân đinh, hao tán tài lộc, thậm chí bệnh tật và tai ương.

Trong Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 2 có trích dẫn một câu cổ rằng nếu tọa lưng chừng mà triều hướng trống không, tức thượng sơn hạ thủy, thì tai ương hiện đến ngay trước mắt. Ý của câu này là: khi phía sau lưng nhà chỉ là khoảng trống rỗng hay chỗ thấp trũng, còn phía trước mặt lại cao ráo, kín mít hoặc tụ nước lớn, thì họa sẽ tới rất nhanh. Cần lưu ý đây là cách diễn đạt của sách cổ, mang tính cảnh báo, không phải một khẳng định chắc chắn sẽ xảy ra với mọi trường hợp.

Cơ chế tinh bàn và loan đầu phụ thuộc lẫn nhau như thế nào?

Điểm quan trọng mà các tuyển tập nhắc đi nhắc lại là tinh bàn không đứng một mình. Sách Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 2 ghi nguyên tắc loan đầu phụ thuộc vào phi tinh và phi tinh phụ thuộc vào loan đầu. Nghĩa là một cục tinh bàn xấu vẫn có thể được cứu nếu địa thế bên ngoài đủ mạnh, và ngược lại một tinh bàn đẹp vẫn có thể vô hiệu nếu địa thế quá tệ.

Cùng sách này dẫn nhận định của tác giả Quân Châu trong Quân Châu Huyền Không Án Lệ Giải: dù là vượng sơn vượng hướng hay thượng sơn hạ thủy, hễ hoàn cảnh xung quanh tức loan đầu xuất hiện hình sát ứng hung thì đều phải luận theo hướng hung. Điều đó cho thấy thượng sơn hạ thủy không phải một bản án cố định, mà là một tình trạng cần đọc kèm địa hình.

Vì sao địa hình có thể đảo ngược cục?

Sách Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 2 nêu trường hợp một căn nhà phạm thượng sơn hạ thủy theo phi tinh vẫn có thể phát phúc một thời nếu loan đầu hùng tráng, phía trước có núi cao và phía sau có biển lớn. Ở đây địa hình đã đổi vai: chỗ đáng lẽ là hướng lại có núi, chỗ đáng lẽ là tọa lại có nước, tạo ra một thế ngược với tinh bàn nhưng lại cân bằng được cục.

Ngược lại, một căn nhà có phi tinh vượng nhưng nằm gần nơi thờ tự quy mô lớn, nơi giao thông bất tiện, cỏ cây cằn cỗi, dòng chảy xộc thẳng tới hoặc đối diện cổng nhà lao thì khó phát triển. Đây là lý do các tài liệu luôn đặt loan đầu lên trước khi luận cát hung.

Ví dụ tinh bàn cụ thể: vận 8, Cấn sơn Khôn hướng

Để hình dung rõ hơn, lấy ví dụ vận 8 với nhà Cấn sơn Khôn hướng. Trong vận 8, sao 8 là sao đương vận, tức sao vượng. Khi lập tinh bàn cho Cấn sơn Khôn hướng, sao 8 của sơn tinh bay tới cung Khôn ở phương hướng, còn sao 8 của hướng tinh bay về cung Cấn ở phương tọa.

Đối chiếu với nguyên tắc: sơn tinh vượng đáng lẽ phải đóng ở tọa lại nằm ở hướng, hướng tinh vượng đáng lẽ phải đóng ở hướng lại nằm ở tọa. Đây đúng là thế thượng sơn hạ thủy. Nếu nhà này lại có tọa phía sau thấp trũng, trống rỗng và hướng phía trước cao ráo, kín mít, thì càng ứng với câu “tọa mãn triều không” mà sách cổ cảnh báo.

Tuy nhiên, nếu nhà này có phía sau là gò cao hoặc dãy nhà cao, phía trước là ao hồ, sông rạch, thì theo Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 2, cục có thể được xem là có cứu, thậm chí phát phúc một thời. Ví dụ này cho thấy cùng một tinh bàn, kết quả luận giải phụ thuộc rất nhiều vào địa hình thực tế.

Khi nhà kiêm hướng, nghĩa là tọa sơn hay hướng không đóng đúng vào một quẻ duy nhất mà nằm ở khoảng giữa hai quẻ, thì có một điều đáng lưu ý: việc dùng tinh bàn để luận vượng sơn vượng hướng có thể mất đi độ chính xác tuyệt đối. Sách Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 3 nhắc rằng cần lập tinh bàn thế để xem xét kỹ lưỡng trong trường hợp này.

Cách sách cổ bàn hoá giải bằng loan đầu như thế nào?

Các tuyển tập đều nhấn mạnh rằng hoá giải thượng sơn hạ thủy không phải là thêm núi hay thêm nước một cách tuỳ tiện. Sách Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 2 nói rõ cần dựa trên bản đồ sao của vận, xác định vị trí của sơn tinh và thủy tinh, rồi mới xem xét địa hình thực tế để điều chỉnh. Việc thay đổi hướng cổng, vị trí cửa sổ, bố trí cây cảnh hay hòn non bộ cũng có thể tạo ra thay đổi tích cực, nhưng phải đúng chỗ.

Một nguyên tắc được sách Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 4 dẫn lại là sơn thượng long thần bất hạ thủy, thủy lộ long thần bất thượng sơn. Nghĩa là thần long ở núi không nên bị nước xâm phạm, thần long ở nước không nên bị núi chắn. Nói theo cách khác, địa hình thực tế buộc phải tương hỗ với các sao phi tinh, tuyệt đối không được chống lại chúng.

Núi sau lưng thành nước, nước trước mặt thành núi

Cách hoá giải được các sách cổ nhắc tới nhiều nhất là đảo vai trò địa hình: biến chỗ phía sau thành nước và chỗ phía trước thành núi, hoặc ngược lại tuỳ theo tinh bàn. Cụ thể, nếu sơn tinh vượng đang ở hướng, thì phía hướng cần có yếu tố thuộc sơn như gò cao, nhà cao, tường cao để nâng đỡ sơn tinh. Nếu hướng tinh vượng đang ở tọa, thì phía tọa cần có yếu tố thuộc thủy như ao, hồ, bể nước để nâng đỡ hướng tinh. Đây là cách “thu sơn xuất sát” mà sách Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 3 nhắc tới, dù sách cũng lưu ý khái niệm này không đồng nhất với thượng sơn hạ thủy.

Tuy nhiên, việc đảo địa hình chỉ khả thi trong một số trường hợp. Với nhà phố, việc tạo gò cao phía trước hoặc ao nước phía sau có thể không thực tế. Khi đó, các tài liệu thường khuyên dùng giải pháp nhẹ hơn như thay đổi hướng cửa, bố trí lại nội thất, hoặc chấp nhận rằng cục không thể hoá giải hoàn toàn.

Các cục liên quan và chỗ các phái không thống nhất

Thượng sơn hạ thủy thường được đặt cạnh các cục khác như đáo sơn đáo hướng, song tinh hội hướng và song tinh hội tọa. Sách Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 3 phân biệt rõ:

Cần nói rõ rằng không phải mọi phái đều luận giống nhau. Sách Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 4 dẫn quan điểm của Trung Châu phái cho rằng một số cục như liên châu tam ban là hung hiểm, ban đầu có thể phát đạt nhưng về sau đại bại. Trong khi đó, cách luận về thượng sơn hạ thủy trong các tuyển tập lại nhấn mạnh vai trò của loan đầu có thể làm dịu hoặc đảo ngược cục. Điều này cho thấy cùng một hiện tượng tinh bàn, các phái có thể đưa ra kết luận khác nhau về mức độ cát hung.

Sách Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 2 cũng dẫn trường hợp tọa không triều mãn, tức phía sau thấp thoáng, phía trước cao ráo và có tụ thủy. Theo sách này, dẫu rơi vào phục ngâm, cục ấy chưa chắc đã đại hung, thậm chí còn có khả năng vượng nhân đinh lẫn tài lộc. Từ đó có thể thấy, yếu tố quyết định nằm ở chỗ tinh bàn tương tác với địa hình, chứ không phải chỉ ở việc các sao xuất hiện mà thôi.

Ứng dụng thực tế và giới hạn của thượng sơn hạ thủy là gì?

Trong thực tế, việc luận thượng sơn hạ thủy đòi hỏi người xem phải nắm rõ vận khí, lập đúng tinh bàn, rồi mới đối chiếu với địa hình. Sách Tuyển tập bài viết Phong Thủy chọn lọc số 2 nhấn mạnh rằng phong thủy không phải bộ môn tĩnh tại mà vận động theo thời gian, nên cùng một căn nhà có thể mang kết quả khác nhau qua các vận. Vì vậy, không nên áp dụng máy móc một cục thượng sơn hạ thủy để kết luận cát hung cho mọi trường hợp.

Một lưu ý quan trọng là đây là quan niệm phong thủy, không phải căn cứ kỹ thuật xây dựng. Các kết luận về hao tài, tổn đinh hay bệnh tật trong sách cổ mang tính cảnh báo theo hệ hình phong thủy, không thay thế cho khảo sát kết cấu, nền móng, thoát nước hay an toàn công trình. Người đọc nên xem đây là một góc nhìn văn hoá và lịch sử của môn phong thủy, không phải cẩm nang quyết định xây dựng.

Những tọa hướng nào bị thượng sơn hạ thủy?

Vận 2, 3, 4, 6, 7 và 8 mỗi vận có sáu tọa hướng thượng sơn hạ thủy; vận 1 và vận 9 không có. Vận 5 có cách tính riêng (hai mươi năm chia đôi, gửi sang cung Khôn và cung Cấn) nên không đưa vào bảng. Bảng tính theo phép an sao Huyền Không phi tinh phái Thẩm thị, chỉ cho chính hướng (hạ quái).