Thượng sơn hạ thủy là gì trong Huyền Không phi tinh? Vì sao bị coi là cục xấu và cách sách cổ bàn hoá giải

Thượng sơn hạ thủy là gì?

Thượng sơn hạ thủy là một cách cục trong Huyền Không phi tinh, khi sao vượng của sơn tinh bay tới cung hướng, còn sao vượng của hướng tinh bay về cung tọa. Nói cách khác, hai sao đáng lẽ phải đứng ở vị trí thuận với địa hình thì lại đổi chỗ cho nhau: sơn tinh vốn thuộc về chỗ cao lại nằm ở phương hướng, hướng tinh vốn thuộc về chỗ thấp lại nằm ở phương tọa. Lối miêu tả cục này là vượng tinh của hướng phi tới tọa sơn, còn vượng tinh của sơn phi tới đầu hướng; nếu địa hình không phối hợp thích đáng thì ý nghĩa thường thấy là tiêu hao, thất thoát tài lộc lẫn nhân đinh.

Cách cục này là mặt trái của vượng sơn vượng hướng. Nếu vượng sơn vượng hướng là lý tưởng, thì thượng sơn hạ thủy là tình trạng nghịch lý, khi khí vượng của thời vận không hội tụ đúng chỗ.

Vì sao gọi là sơn lên nước, nước lên núi?

Trong Huyền Không, sơn tinh đại diện cho khí của núi, gắn với nhân đinh và sự vững chãi. Hướng tinh đại diện cho khí của nước, gắn với tài lộc và dòng chảy bên ngoài. Khi sơn tinh vượng lại đóng ở phương hướng, nơi đáng lẽ phải là chỗ thấp, thoáng, có nước, thì bị coi là sơn bị đẩy xuống nước. Ngược lại, khi hướng tinh vượng đóng ở phương tọa, nơi đáng lẽ phải là chỗ tựa cao, thì bị coi là nước bị đẩy lên núi.

Một số tài liệu dùng hình ảnh sơn thần phải xuống nước còn thủy thần phải lên núi để diễn tả sự đảo lộn này. Cách nói ấy mang tính ẩn dụ, giúp người đọc dễ hình dung vì sao cục bị xem là bất lợi, chứ không phải mô tả một cơ chế vật lý.

Vì sao thượng sơn hạ thủy bị coi là cục xấu?

Thượng sơn hạ thủy bị coi là xấu vì nó đặt hai dòng khí quan trọng nhất của một căn nhà vào sai vị trí. Sơn tinh vượng lẽ ra phải tọa ở phương tọa để trấn giữ nhân đinh, lại bay sang phương hướng, nên phần nhân đinh mất chỗ tựa. Hướng tinh vượng lẽ ra phải đóng ở phương hướng để đón tài khí, lại bay về phương tọa, nên phần tài lộc mất chỗ tụ. Trạch vận tân án mô tả hậu quả là suy bại cả về người lẫn của.

Theo Trạch vận tân án, nhà có tinh bàn thượng sơn hạ thủy mà phía sau cao đầy, phía trước trống thấp hay có nước thì đúng là phạm cách, và nếu hình cục bên ngoài lại xấu thì họa tới nhanh. Ngược lại, nếu phía trước, nơi sao vượng của sơn tinh đóng, có núi hay nhà cao, còn phía sau, nơi sao vượng của hướng tinh đóng, có nước hay khoảng trống, thì theo nguyên tắc sơn tinh đắc sơn, hướng tinh đắc thủy của sách, nhà ấy không phạm cách theo nghĩa hẹp.

Cơ chế tinh bàn và loan đầu phụ thuộc lẫn nhau như thế nào?

Trong Trạch vận tân án, tinh bàn không đứng một mình: sách đòi hướng tinh đắc thủy, sơn tinh đắc sơn. Nghĩa là cùng một tinh bàn xấu, địa thế bên ngoài có thể làm cục nặng thêm hay nhẹ đi; ngược lại, một tinh bàn đẹp vẫn hỏng nếu địa thế trái với nó: sách viết nhà đáo sơn đáo hướng mà phía trước bị núi cao che, không thấy nước thì vẫn bại.

Vì thế thượng sơn hạ thủy trên tinh bàn cần đọc kèm địa hình, không tự nó là một bản án cố định.

Vì sao địa hình có thể đảo ngược cục?

Theo nguyên tắc của Trạch vận tân án, một căn nhà có tinh bàn thượng sơn hạ thủy mà phía trước có núi cao, phía sau có nước lớn thì sao vượng của sơn tinh gặp núi, sao vượng của hướng tinh gặp nước, nên không phạm cách theo nghĩa của sách. Ở đây địa hình đã đổi vai: chỗ đáng lẽ là hướng lại có núi, chỗ đáng lẽ là tọa lại có nước, tạo ra một thế ngược với tinh bàn nhưng lại cân bằng được cục.

Ví dụ tinh bàn cụ thể: vận 8, Cấn sơn Khôn hướng

Để hình dung rõ hơn, lấy ví dụ vận 8 với nhà Cấn sơn Khôn hướng. Trong vận 8, sao 8 là sao đương vận, tức sao vượng. Khi lập tinh bàn cho Cấn sơn Khôn hướng, sao 8 của sơn tinh bay tới cung Khôn ở phương hướng, còn sao 8 của hướng tinh bay về cung Cấn ở phương tọa.

Đối chiếu với nguyên tắc: sơn tinh vượng đáng lẽ phải đóng ở tọa lại nằm ở hướng, hướng tinh vượng đáng lẽ phải đóng ở hướng lại nằm ở tọa. Đây đúng là thế thượng sơn hạ thủy. Nếu phía sau nhà (Cấn) có gò hay nhà cao, phía trước (Khôn) trống thấp hay có nước, tức thế tựa sau thoáng trước thường gặp, thì sao 8 của hướng tinh gặp núi còn sao 8 của sơn tinh gặp nước, đúng cách mà Trạch vận tân án gọi là thướng sơn hạ thủy.

Ngược lại, nếu phía trước có núi hay nhà cao, phía sau có nước hay khoảng trống, thì theo nguyên tắc sơn tinh đắc sơn, hướng tinh đắc thủy, hai sao 8 đều gặp đúng thứ chúng cần. Sách không hứa thế ấy sẽ phát: bàn về nhà tọa Canh hướng Giáp ở vận 7, phạm cả phản ngâm, phục ngâm lẫn thướng sơn hạ thủy, sách chỉ viết rằng ngoại cục đắc sa thủy thì “có thể giảm nhẹ, chứ vẫn không tránh được tai họa”. Ví dụ này cho thấy cùng một tinh bàn, kết quả luận giải phụ thuộc rất nhiều vào địa hình thực tế.

Khi nhà kiêm hướng, nghĩa là tọa hướng lệch khỏi chính giữa một sơn sang sơn bên cạnh, tinh bàn chính hướng không còn đủ để kết luận. Trạch vận tân án viết kiêm từ bốn tới sáu độ thì tất phải dùng thế quái để tính. Ở mục thướng sơn hạ thủy, sách kể mười hai trường hợp của vận 7 là sáu sơn Giáp, Canh, Tỵ, Hợi, Càn, Tốn kiêm sang sơn bên trái hay bên phải, và cho rằng cả mười hai đều phạm cách này.

Cách sách cổ bàn hoá giải bằng loan đầu như thế nào?

Trạch vận tân án không có mục riêng dạy hoá giải thượng sơn hạ thủy; điều sách bàn nằm ở ba chỗ. Phần thế quái viết rằng thế quái phần lớn dùng khi hướng chính không thể đương lệnh, như thướng sơn hạ thủy, để sao vượng tới được phương có núi nước đẹp hoặc hợp với thành môn. Án nhà họ Hứa ở Phúc Kiến, tọa Canh hướng Giáp, phạm “sơn tinh hạ thủy, thủy tinh thướng sơn”, chép lời bàn rời nhà vài tháng rồi quay lại để đổi trạch mệnh và đổi lối đi sang cung Giáp. Án Thiền viện Trung Ấn Thiên Trúc ở Hàng Châu, tọa Mão hướng Dậu dựng vào vận 4, chép việc khuyên đổi hướng, rồi dời sang một chỗ mới để lập hướng khác.

Thanh Nang tự có câu: sơn thượng long thần bất hạ thủy, thủy lý long thần bất thượng sơn. Nghĩa là long thần trên núi không xuống nước, long thần dưới nước không lên núi. Trạch vận tân án dẫn câu này ở đầu mục thướng sơn hạ thủy, coi đó là phép tắc của lý khí Huyền Không, và giải rằng sơn chủ nhân đinh, thủy chủ tiền của.

Địa hình nào hợp với tinh bàn thượng sơn hạ thủy?

Từ nguyên tắc sơn tinh đắc sơn, hướng tinh đắc thủy, người theo phái Huyền Không phi tinh suy ra rằng tinh bàn thượng sơn hạ thủy hợp với thế đất ngược thường lệ: phía hướng có núi hay nhà cao, phía tọa có nước hay khoảng trống. Nhập môn loan đầu ghi cùng ý ở phần nói về phái phi tinh: phương có sao sinh vượng của sơn bàn nên có núi, phương có sao sinh vượng của hướng bàn nên gặp thủy. Đó là điều kiện về địa hình sẵn có. Ở những đoạn bàn về cách cục này, Trạch vận tân án không dạy đắp gò hay đào ao để chữa, và sách cũng chỉ nói ngoại cục tốt thì tai họa giảm nhẹ chứ không hết.

Các cục liên quan và chỗ các phái không thống nhất

Thượng sơn hạ thủy thường được đặt cạnh các cục khác như đáo sơn đáo hướng, song tinh hội hướng và song tinh hội tọa. Có cách luận phân biệt rõ:

Chỗ dễ lệch nhau nhất nằm ở chính định nghĩa. Trạch vận tân án định nghĩa theo địa hình thật: phương có sao sinh vượng của sơn bàn mà không có núi, lại có nước, là hạ thủy; phương có sao sinh vượng của hướng bàn mà không có nước, lại có núi, là thướng sơn. Cách gọi thông dụng, cũng là cách của bảng cuối bài, chỉ xét vị trí hai sao vượng trên tinh bàn.

Trạch vận tân án cũng viết rằng phản ngâm, phục ngâm tai hại không kém thượng sơn hạ thủy, nhưng nếu ba số của tam bàn phối hợp khéo thì có thể hoá hung thành cát. Từ đó có thể thấy, yếu tố quyết định nằm ở chỗ tinh bàn tương tác với địa hình, chứ không phải chỉ ở việc các sao xuất hiện mà thôi.

Ứng dụng thực tế và giới hạn của thượng sơn hạ thủy là gì?

Trong thực tế, việc luận thượng sơn hạ thủy đòi hỏi người xem phải nắm rõ vận khí, lập đúng tinh bàn, rồi mới đối chiếu với địa hình. Phong thủy không phải bộ môn tĩnh tại mà vận động theo thời gian, nên cùng một căn nhà có thể mang kết quả khác nhau qua các vận. Vì vậy, không nên áp dụng máy móc một cục thượng sơn hạ thủy để kết luận cát hung cho mọi trường hợp.

Một lưu ý quan trọng là đây là quan niệm phong thủy, không phải căn cứ kỹ thuật xây dựng. Các kết luận về hao tài, tổn đinh hay bệnh tật trong sách cổ mang tính cảnh báo theo hệ hình phong thủy, không thay thế cho khảo sát kết cấu, nền móng, thoát nước hay an toàn công trình. Người đọc nên xem đây là một góc nhìn văn hoá và lịch sử của môn phong thủy, không phải cẩm nang quyết định xây dựng.

Những tọa hướng nào bị thượng sơn hạ thủy?

Vận 2, 3, 4, 6, 7 và 8 mỗi vận có sáu tọa hướng thượng sơn hạ thủy; vận 1 và vận 9 không có. Vận 5 không đưa vào bảng vì Ngũ Hoàng ở trung cung, không ứng với quái nào trong 24 sơn, và các sách xử lý vận này khác nhau. Bảng tính theo phép an sao Huyền Không phi tinh phái Thẩm thị, chỉ cho chính hướng (hạ quái).