
TL;DR: Lễ phát lương đền Trần Thương diễn ra vào giờ Tý đêm 14 tháng Giêng âm lịch hằng năm, tái hiện việc Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn mở kho lương khao quân sau chiến thắng Nguyên Mông năm 1288. Năm 2027, đêm lễ chính rơi vào tối 19/2 dương lịch. Túi lương là vải điều in chữ Hán, bên trong đựng ngũ cốc địa phương và dấu ấn Đức Thánh Trần, phát miễn phí tại các cửa ngoài Nghi môn ngoại.
Lễ phát lương đền Trần Thương là gì và có từ bao giờ?
Lễ phát lương đền Trần Thương tái hiện việc Hưng Đạo Vương mở kho lương khao quân dân sau khi thắng giặc Nguyên Mông lần thứ ba năm 1288[1]. Lễ diễn ra tại Di tích quốc gia đặc biệt đền Trần Thương, xã Trần Thương, tỉnh Ninh Bình[1].
Đền Trần Thương nằm trong nhóm ba ngôi đền lớn thờ Đức Thánh Trần, cùng đền Bảo Lộc (Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình) và đền Kiếp Bạc (Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng). Sắc phong còn lưu giữ tại đền có câu: "Kiếp Bạc, Bảo Lộc, Trần Thương tối linh từ"[2]. Đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1989 và Di tích quốc gia đặc biệt năm 2015[1].
Năm 2010, UBND tỉnh Hà Nam (cũ) phối hợp với Bộ VHTTDL phục dựng lại Lễ phát lương Đức Thánh Trần tại đền Trần Thương, từ đó trở thành lễ hội thường niên của địa phương[2]. Năm 2017, Lễ hội đền Trần Thương được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia[1].
Vì sao đền Trần Thương gắn với kho lương của Hưng Đạo Đại Vương?
Tương truyền, trên đường đi đánh quân Nguyên Mông, Hưng Đạo Đại Vương nhận thấy địa thế vùng đất nay là xã Trần Thương hiểm trở, thuận lợi cho việc lập căn cứ bí mật, lại có giao thông đường thủy thuận tiện, là cửa ngõ nối kinh thành Thăng Long với cố đô Hoa Lư, nên đã cho đặt 6 kho lương để nuôi quân[1]. Trong 6 kho ấy, kho lương chính nằm trên đất làng Miễu cổ, nay là thôn Trần Thương[3].
Vùng đất quanh đền có vị trí chiến lược quan trọng, là phên dậu phía bắc của hành cung Thiên Trường trong ba cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông[4]. Bài báo dẫn sử sách cho biết sau chiến thắng năm 1288, Hưng Đạo Vương trở lại nơi đây mở kho lương khao quân dân, lấy dân làm tạo lệ và ký thác sinh phần ở đây[4].
Truyền thuyết địa phương kể rằng khi qua dòng Nhị Hà, trấn Sơn Nam Thượng, Trần Quốc Tuấn phát hiện vùng đất thiêng Lục Đầu Khê, nơi nổi tiếng với câu ca "cá Nhân Đạo, gạo Trần Thương", liền lệnh cho dân binh và quân sĩ khởi dựng 6 kho lương bí mật[3]. Chưa có văn bản sử học đương thời xác nhận vị trí chính xác của từng kho.
Đến thời Hậu Lê, nhằm lưu giữ dấu tích kho lương và tưởng nhớ công lao của Hưng Đạo Đại Vương cùng các tướng sĩ nhà Trần, nhân dân đã lập đền thờ ngay trên nền kho lương cũ, đặt tên là đền Trần Thương[1].
Đêm 14 tháng Giêng năm 2027 rơi vào ngày nào dương lịch?
Đêm lễ chính của Lễ phát lương đền Trần Thương năm 2027 rơi vào tối 19/2/2027 dương lịch, tức giờ Tý đêm 14 tháng Giêng năm Đinh Mùi. Giờ Tý theo cách tính can chi bắt đầu từ 23 giờ ngày 14 tháng Giêng và kéo dài đến 1 giờ sáng ngày 15 tháng Giêng âm lịch[1].
Năm 2026, lễ phát lương diễn ra đêm 2/3 dương lịch, tức 14 tháng Giêng[1]. Năm 2024, lễ diễn ra tối 23/2 dương lịch, tức 14 tháng Giêng, kéo dài tới rạng sáng 15 tháng Giêng[2].
Trình tự nghi lễ phát lương diễn ra như thế nào?
Phần lễ gồm các nghi thức: lễ khai hội, rước kiệu Thánh, lễ rước nước, nhập lương, nghi lễ tâm linh và lễ phát lương[1]. Trong đó, nghi lễ phát lương cho nhân dân diễn ra vào giờ Tý đêm 14 tháng Giêng[1].
Theo mô tả của Ban quản lý di tích, nghi lễ phát lương gồm ba phần[2]:
- Phần thứ nhất: lễ rước lương thảo từ kho lương vào trong đền làm lễ. Đi đầu đoàn rước là đội sư tử, dàn trống, chiêng, cờ ngũ sắc, bảy mâm lương thảo; tiếp theo là các đội tế của địa phương, đoàn đại biểu lãnh đạo, nhân dân và du khách thập phương.
- Phần thứ hai: nghi lễ dành cho đại biểu, khách quý, gồm lễ thắp nến, dâng hương.
- Phần thứ ba: rước lương thảo vào hậu cung làm mật lễ.
Đúng 23 giờ, lễ dâng hương, mở kho lương chính thức được diễn ra, sau đó hàng vạn túi lương được phát cho nhân dân và du khách tại các điểm phát lương[2]. Năm 2024, lương thảo được làm lễ trong mật cung rồi đưa ra các cửa phát lương[2].
Lễ rước kiệu Thánh mở màn cho các nghi lễ khai mạc. Đoàn rước đi từ sân đền qua cầu phía tây, vòng quanh đường tâm linh, qua cầu phía đông rồi trở về sân đền, tổng chiều dài khoảng hơn 2km[3].
Túi lương đền Trần Thương có gì bên trong?
Mỗi túi lương làm bằng vải điều màu đỏ, in chữ Hán "Trần Thương", được linh thiêng hóa trở thành lộc Thánh[1]. Bên trong túi có dấu ấn của Đức Thánh Trần và các loại ngũ cốc là sản vật của vùng quê Trần Thương[1].
Tùy năm, thành phần ngũ cốc trong túi lương được các nguồn ghi khác nhau đôi chút:
| Nguồn ghi nhận | Thành phần túi lương |
|---|---|
| Báo Nhân Dân, lễ năm 2026 | Gạo nếp cái hoa vàng, đậu tương, ngô đỏ[1] |
| Báo Văn Hóa, lễ năm 2024 | Đỗ đỏ, đỗ xanh, đậu nành, ngô, thóc nếp cái hoa vàng[2] |
Theo Hòa thượng Thích Thanh Quyết, túi lương chỉ là những hạt ngũ cốc (đậu, đỗ, ngô, lúa) nhưng khi được làm lễ thì đã được linh thiêng hóa, trở thành lộc thánh mang lại điều may mắn[4]. Đây là cách hiểu trong nghi lễ tâm linh, không phải mệnh đề về hiệu quả vật chất của túi lương.
Nhận lương thế nào cho đúng và đủ?
Lương được phát miễn phí cho mọi người dân và du khách về dự lễ, không phân biệt địa phương hay khách thập phương. Ban tổ chức bố trí các cửa phát lương phía ngoài Nghi môn ngoại, không phát trong đền và tại sân đền, để bảo đảm trật tự và an toàn[1].
Năm 2024, Ban tổ chức chuẩn bị gần 20.000 túi lương tại 19 cửa phát lương ở phía Đông và phía Tây thuộc Nghi môn ngoại[2]. Năm 2026, con số là 170 nghìn túi tại 12 cửa, với mục tiêu người về dự lễ ai cũng nhận được lộc Thánh[1]. Nghi thức phát lương được giao cho các cụ cao niên của xã Trần Hưng Đạo cũ thực hiện[4].
Trước đêm phát lương, nhân dân trong vùng chuẩn bị từ làm túi lương, đóng lương đến thủ tục nhập lương[4].
Đi lễ phát lương đền Trần Thương cần lưu ý gì?
Điểm cần lưu ý đầu tiên là thời gian: nghi thức phát lương bắt đầu từ 21 giờ đêm 14 tháng Giêng, đúng 23 giờ mở kho lương, kéo dài đến rạng sáng ngày 15[2]. Người đi lễ nên có mặt trước 22 giờ để kịp qua Nghi môn ngoại và xếp hàng tại cửa phát lương.
- Vị trí nhận lương: chỉ có các cửa phía ngoài Nghi môn ngoại, không vào trong đền xin lương[1].
- Số lượng túi lương: năm 2024 có gần 20.000 túi[2], năm 2026 khoảng 170 nghìn túi[1]. Nên đến sớm nếu muốn chắc chắn có lộc.
- Trang phục: đi lễ đền, nên mặc áo dài hoặc trang phục kín đáo, lịch sự. Đây là quy ước chung ở đền thờ, không riêng đền Trần Thương.
- Đường đi: đền Trần Thương ở xã Trần Thương, tỉnh Ninh Bình[1]; trước 7/2025 nơi này thuộc huyện Lý Nhân cũ, tỉnh Hà Nam cũ.
Lễ hội còn có các hoạt động như lễ rước nước, lễ rước lương, đêm hội Trần Thương cùng các hoạt động văn hóa, thể thao[2]. Nếu có thời gian, nên ở lại đến hết ngày 15 tháng Giêng để xem hội.
Vì sao lễ phát lương được xem là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia?
Lễ hội đền Trần Thương được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017, nhờ giá trị lịch sử, văn hóa và tính độc đáo so với các lễ hội khác trong cả nước[1].
Lễ phát lương được chính quyền cùng nhân dân địa phương tổ chức hằng năm để bày tỏ lòng kính trọng, biết ơn và tri ân các bậc tiền nhân, tôn vinh các vị anh hùng dân tộc, nhắc nhớ hậu thế trân quý quá khứ, khơi dậy đạo lý "uống nước nhớ nguồn", giáo dục truyền thống yêu nước[1]. Đồng thời, lễ thể hiện ước nguyện cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, phúc lộc đầy nhà, muôn sự tốt lành, đất nước an bình[1].
Lễ phát lương có phải là lễ hội tôn giáo không?
Lễ phát lương đền Trần Thương là lễ hội tín ngưỡng dân gian thờ Đức Thánh Trần, không phải lễ hội tôn giáo thuần túy. Tuy vậy, năm 2024, các nghi lễ tâm linh trong lễ hội do Ban trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh Hà Nam (cũ) chủ trì[2].
Đây là điểm cần phân biệt: đền Trần Thương thờ Hưng Đạo Đại Vương, một nhân vật lịch sử được nhân dân tôn kính gọi là Đức Thánh Trần, không phải đền thờ Phật. Việc Ban trị sự Phật giáo chủ trì nghi lễ tâm linh phản ánh sự giao thoa tín ngưỡng thường thấy ở các đền thờ anh hùng dân tộc, không biến đền thành chùa.
Năm 2024, lễ hội do UBND tỉnh đứng ra tổ chức, khác với các năm trước[2].
Gợi ý của Nhật Nguyệt
Nếu định đi lễ phát lương đêm 14 tháng Giêng năm 2027 (tối 19/2), nên lên kế hoạch từ trước Tết:
- Chỗ nghỉ: đặt sớm ở các xã, phường lân cận trong tỉnh Ninh Bình, vì lượng khách về dự lễ những năm gần đây rất đông.
- Đồ mang theo: áo ấm cho đêm tháng Giêng, túi vải hoặc hộp nhỏ để đựng túi lương cho khỏi rách.
- Đi theo đoàn: hẹn điểm tập kết trước Nghi môn ngoại để khỏi lạc nhau giữa dòng người.
- Ứng xử: giữ thành kính, xếp hàng trật tự, không chen lấn. Túi lương mang về chia cho cả nhà, không vứt bỏ tùy tiện.
