Trùng tang là gì, vì sao người Việt chọn giờ nhập quan và kiêng ngày chôn cất: tang lễ nhìn từ nhân học

Trùng tang và giờ nhập quan: câu trả lời ngắn

Trong dân gian, trùng tang được hiểu là hiện tượng nhiều người trong cùng một dòng họ lần lượt qua đời trong một khoảng thời gian ngắn, và người ta cho rằng người mới mất có thể "kéo" người thân theo nếu không làm lễ trấn hoặc không chọn đúng giờ, đúng ngày, đúng đất để an táng. Cách hiểu này gắn với tục chọn giờ nhập quan, kiêng ngày chôn cất và chọn long huyệt, những thực hành đã được mô tả khá kỹ trong các sách về phong tục Bắc Kỳ cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.

Nghiên cứu nhân học và tôn giáo học hiện nay không đọc các kiêng kỵ ấy như quy luật khách quan, mà như cách con người giảm bất an khi đối diện cái chết, đồng thời tái lập trật tự trong gia đình và dòng họ. Nói cách khác, câu hỏi không phải là "trùng tang có thật không", mà là "vì sao người ta tin điều đó và niềm tin ấy làm gì cho người đang có tang".

Dumoutier 1904 và Phan Kế Bính 1915 tả tang lễ Bắc Kỳ thế nào?

Hai văn bản này là tư liệu mô tả quan trọng nhất còn lại về tang lễ người Việt ở Bắc Kỳ giai đoạn cận đại. Hai tác giả khác nhau về vị trí quan sát: một là công chức người Pháp làm việc tại Bắc Kỳ, một là nhà nho soạn sách phong tục cho người Việt đọc, nhưng cả hai đều ghi nhận một hệ thống kiêng kỵ khá dày đặc quanh việc chọn ngày giờ và chọn đất.

Gustave Dumoutier, trong Le rituel funéraire des Annamites xuất bản tại Hà Nội năm 1904, đã dựng lại bộ nghi lễ tang ma của người An Nam với các phần về chọn ngày giờ, chọn đất và các kiêng kỵ phải tuân theo. Sách này thuộc loại khảo tả dân tộc học tôn giáo thời thuộc địa, nên nó chứng minh điều người đương thời quan sát và ghi lại, không chứng minh điều được ghi lại là đúng theo nghĩa khách quan.

Phan Kế Bính, trong Việt Nam phong tục, in thành sách năm 1915 sau khi đăng trên Đông Dương tạp chí các năm 1913-1914, đã dành phần gia tộc để mô tả việc tang và các tục kiêng. Bản số hoá dùng ở đây là bản Nhà sách Khai Trí in lại tại Sài Gòn năm 1973. Cách mô tả của Phan Kế Bính nghiêng về giải thích cho người đọc hiểu vì sao tổ tiên làm vậy, nên nó vừa là tư liệu mô tả tập tục, vừa là văn bản diễn giải đạo hiếu theo tinh thần Nho giáo.

Đối chiếu hai văn bản cho thấy một điểm đáng chú ý: cả Dumoutier lẫn Phan Kế Bính đều không trình bày tang lễ như một nghi thức cố định, mà như một chuỗi quyết định phụ thuộc vào tuổi tác, thân phận người mất và hoàn cảnh gia đình. Chính vì thế, các kiêng kỵ mới có chỗ để co giãn, và cũng chính vì thế mới khó nói có một "bản chuẩn" của tang lễ Bắc Kỳ.

Đỗ Lan Hiền 2013: quan niệm gì đứng sau giờ nhập quan và trùng tang?

Đỗ Lan Hiền, trong bài "Một số vấn đề trao đổi về tang lễ của người Việt hiện nay" đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 8 năm 2013, đã khảo cứu các triết thuyết Nho giáo, Phật giáo, Công giáo cùng các quan niệm y thuật, phong thuỷ và tử vi để làm rõ ý nghĩa của một số nghi thức tang lễ người Việt. Tác giả chỉ ra rằng những thực hành như xem ngày giờ, chọn long huyệt hay cải táng không nằm gọn trong một tôn giáo nào, mà là kết quả chồng lớp của nhiều truyền thống khác nhau qua nhiều thế kỷ.

Cũng theo Đỗ Lan Hiền, các cuộc vận động nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội do Nhà nước phát động, dù được cụ thể hoá thành quy chế, quy định và hương ước ở các địa phương, đã thu được kết quả không nhiều. Tác giả gọi hiện tượng này là những thực hành cũ vẫn tồn tại và len lỏi trong đời sống, sẵn sàng bùng phát khi có cơ hội. Lý do được bài nêu không nằm ở việc người dân thiếu thông tin, mà ở chỗ các nghi thức tang lễ mang chức năng tâm lý và xã hội mà một quy định hành chính khó thay thế: chúng giúp người sống tin rằng mình đã làm tròn đạo hiếu với người đã khuất.

Người xưa ghi thế nào về tục kiêng trùng tang?

Người chép sớm nhất còn để lại lời bàn trong danh mục này là Phạm Đình Hổ, trong Vũ trung tùy bút (bản dịch Nguyễn Hữu Tiến). Theo Phạm Đình Hổ, dân gian vẫn truyền nhau rằng nhà có tang thường kiêng hai ngày trùng tang và trùng phục; nếu người chết rơi đúng ngày ấy thì gia đình dễ mắc trùng tang, buộc phải thỉnh thầy phù thủy làm phép thư phù lúc liệm. Điều đáng chú ý là chính ông không tin: xét trong điển lễ, ông không thấy căn cứ nào và nói trong bụng vẫn không cho là phải. Đây là một chứng cớ cho thấy ngay từ thời Phạm Đình Hổ, tục kiêng trùng tang đã tồn tại như một niềm tin dân gian, và cũng đã có người phản đối nó từ góc nhìn lễ học Nho giáo.

Văn bản này là tư liệu gốc, nên nó chỉ chứng minh Phạm Đình Hổ đã viết như vậy, không chứng minh tục kiêng ấy đúng hay sai. Cần lưu ý thêm rằng Vũ trung tùy bút được viết vào đầu thế kỷ 19, tức là sớm hơn các bản mô tả của Dumoutier và Phan Kế Bính gần một thế kỷ, và lời ông ghi lại chủ yếu nói về vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi ông sống và làm quan.

Vì sao vận động nếp sống mới ít làm tang lễ thay đổi?

Câu trả lời ngắn là: vì tang lễ không chỉ là thủ tục, mà là chỗ để người sống xử lý cảm xúc và xác nhận vị trí của mình trong dòng họ. Một quy định có thể rút ngắn thời gian để tang, hạn chế kèn trống hay cấm rải tiền thật trên đường đưa tang, nhưng khó thay được cảm giác "nếu không làm đủ thì mình có lỗi với người mất".

Đỗ Lan Hiền ghi nhận rằng cùng với xu hướng phục hồi nhiều thực hành tốn kém trong việc ăn uống, kèn trống và cúng tế, đã xuất hiện trở lại việc xem ngày giờ, yểm bùa, đốt vàng mã và rải tiền thật, kèm theo hiện tượng chiếm đất nghĩa trang của làng xã để xây lăng mộ lớn. Đây là mô tả tình hình đầu thập niên 2010, không phải số liệu đo lường trên toàn quốc.

Chưa có khảo sát định lượng nào trong danh mục nguồn của bài này đo mức thực hành các kiêng kỵ tang ma ở Việt Nam hiện nay, cũng chưa có nghiên cứu nào kiểm chứng trùng tang như một hiện tượng nhân khẩu học. Điều ta có chỉ là các bản mô tả tập tục và các phân tích diễn giải.

Bảng đối chiếu: kiêng kỵ, người ghi chép, lời giải thích và cách đọc

Cần lưu ý rằng bảng trên không phải bảng tra cứu để làm theo, mà là bảng đối chiếu giữa lời người thực hành và cách đọc của giới nghiên cứu. Các ô "cách nhà nghiên cứu đọc" chỉ phản ánh điều các nguồn trong danh mục nói, không phải kết luận chung cho toàn bộ giới nhân học.

Trùng tang có phải là một phép tính đúng không?

Không có nguồn nào trong danh mục này kiểm chứng trùng tang như một hiện tượng khách quan. Điều ta có là: (a) các bản mô tả tập tục cho thấy người Việt ở một số vùng tin vào trùng tang và có cách trấn; (b) Đỗ Lan Hiền phân tích các quan niệm tôn giáo và phong thuỷ đứng sau những thực hành ấy; (c) chưa có khảo sát định lượng hay nghiên cứu dịch tễ nào trong danh mục đo lường hiện tượng này.

Đáng chú ý là ngay trong tư liệu gốc, Phạm Đình Hổ đã ghi rằng ông xét trong điển lễ không thấy căn cứ cho tục kiêng ngày trùng tang, trùng phục và trong bụng không cho là phải. Như vậy, ngay từ đầu thế kỷ 19 đã có người đọc hiểu tục này như một niềm tin dân gian, không phải một phép tính có cơ sở lễ học.

Vì vậy, khi có người nói "gia đình này bị trùng tang", đó là một cách diễn giải sự việc, không phải một kết quả tính toán đã được kiểm chứng. Bài này không tính giờ trùng tang, không xác nhận và cũng không phủ nhận cách tính ấy; nó chỉ ghi nhận rằng cách tính ấy tồn tại trong đời sống và đã được các nhà nghiên cứu mô tả.

Vì sao niềm tin vẫn đổi được hành vi?

Có một điểm cần nói rõ, vì nó hay bị hiểu sai theo cả hai phía. Niềm tin vào trùng tang hay vào giờ nhập quan có thể tạo ra hiệu ứng có thật, nhưng hiệu ứng ấy đến từ hành vi mà niềm tin thúc đẩy, không phải từ việc niềm tin đoán đúng quy luật. Một gia đình tin rằng phải làm lễ trấn thì sẽ tổ chức tang lễ chu đáo hơn, gọi đông đủ người thân về, dành nhiều thời gian chăm sóc nhau hơn. Những hành vi ấy có thể làm dịu tang thương và củng cố quan hệ gia đình. Đó là hiệu ứng xã hội, không phải bằng chứng cho quy luật trùng tang.

Nói cách khác, ta có thể ghi nhận rằng niềm tin ấy có ích cho người đang tang mà không cần khẳng định nó đúng về mặt nhân khẩu học. Cách đọc này khớp với hướng phân tích của Đỗ Lan Hiền khi tác giả nhấn mạnh chức năng của nghi thức trong việc giữ trật tự và ý nghĩa cho gia đình.

Quan niệm dân gian về giờ chết và việc trấn trùng

Theo Bùi Xuân Mỹ (2001), trong Tục thờ cúng của người Việt, người canh bệnh cần ghi nhớ chính xác thời điểm người bệnh trút hơi thở cuối cùng. Việc ghi nhớ ấy có hai mục đích: lưu giữ ký ức, và theo một số tín ngưỡng, còn để thỉnh thầy tự xem ngày bấm giờ, nhằm xác định người quá cố ra đi vào giờ lành hay rơi vào ngày trùng tang mà quỷ tỉnh có thể gây tai hại. Khi ngày giờ hóa xấu, thân nhân phải nhờ thầy tự làm bùa hoặc dùng pháp thuật nhằm tống xuất hồn trùng và đánh đuổi quỷ tỉnh; lá bùa được dán lên áo quan, đồng thời đặt vào những con ốc chôn ở bốn phía mộ. Đây là lời thuật lại một tập quán của người Kinh, chủ yếu ở Bắc Bộ, không phải lời khẳng định rằng hồn trùng hay quỷ tỉnh có thật.

Song Mai và Quỳnh Trang tuyển soạn (2006), trong Phong tục thờ cúng của người Việt, cũng ghi nhận tục lệ cho rằng khi người chết rơi vào "giờ xấu chạm tuổi" thì sẽ có trùng; người chết bị trùng tra khảo và dẫn về nhà để bắt người thân thích, vì vậy cần làm chay cúng lễ trừ trùng. Sách này mô tả lễ làm chay, có khi bày đàn ở nhà, có khi làm tại chùa, với đàn tràng thờ Phật trên hết, dưới là Thập điện Diêm Vương rồi đến các thần linh. Cần nói rõ rằng ba sách Bùi Xuân Mỹ (2001), Song Mai và Quỳnh Trang tuyển soạn (2006) và Toan Ánh (2001) chép trùng nhau nhiều đoạn, nên đây là nhiều bản ghi cùng một tập quán, không phải nhiều nguồn độc lập cùng xác nhận.

Những chỗ các nguồn không thống nhất

Các nguồn trong danh mục không thống nhất ở vài điểm. Thứ nhất, Dumoutier mô tả tang lễ như một hệ thống nghi lễ có trật tự, còn Phan Kế Bính lại nhấn mạnh phần đạo hiếu và trách nhiệm của con cháu. Hai cách mô tả này không mâu thuẫn, nhưng chúng dẫn tới hai cách đọc khác nhau về vai trò của kiêng kỵ: một bên xem kiêng kỵ là phần của nghi lễ, một bên xem kiêng kỵ là phần của luân lý gia đình.

Thứ hai, Toan Ánh mô tả nhiều kiêng kỵ tang ma trước 1975. Điều đó có nghĩa là ta biết sách ấy có mô tả kiêng kỵ, nhưng không thể trích dẫn cụ thể từng điều kiêng.

Thứ ba, Đỗ Lan Hiền ghi nhận các cuộc vận động cải cách ít kết quả, nhưng bài không đưa số liệu đo lường. Đây là nhận định định tính dựa trên quan sát của tác giả, không phải kết quả khảo sát diện rộng.

Thứ tư, giữa các bản ghi có chỗ khác nhau về thái độ. Phạm Đình Hổ ghi tục kiêng nhưng nói rõ mình không tin, trong khi Bùi Xuân Mỹ (2001) và Song Mai, Quỳnh Trang tuyển soạn (2006) thuật lại tập quán mà không bình luận về tính đúng sai. Đây là khác biệt về cách ghi chép, không phải khác biệt về nội dung tập quán.

Bài này không nói gì và nói tiếp ở đâu

Bài này không tính giờ trùng tang, không đưa công thức chọn giờ nhập quan, không khuyên làm hay bỏ bất kỳ kiêng kỵ nào. Mục đích của bài là trả lời câu hỏi "những kiêng kỵ ấy đến từ đâu", chứ không phải "nên làm thế nào".

Nếu bạn đang cần danh sách các kiêng kỵ cụ thể khi nhà có tang, bài Quan niệm dân gian về kiêng kỵ khi nhà có tang liệt kê chúng. Nếu bạn muốn bức tranh tổng thể về tang lễ người Việt, bài Tang lễ truyền thống của người Việt: Ý nghĩa văn hóa và các hình thức phổ biến trình bày các hình thức và ý nghĩa văn hoá. Bài đang đọc trả lời câu hỏi "từ đâu ra", hai bài kia trả lời câu hỏi "gồm những gì".

Kết luận

Kiêng kỵ tang ma là quan niệm dân gian có lịch sử ghi chép dài, ít nhất từ cuối thế kỷ 19 qua các bản mô tả của Dumoutier và Phan Kế Bính, và xa hơn nữa qua lời bàn của Phạm Đình Hổ trong Vũ trung tùy bút. Nghiên cứu nhân học và tôn giáo học hiện nay đọc chúng qua chức năng an ủi người sống và giữ trật tự trong gia đình, dòng họ, chứ không qua câu hỏi đúng sai. Không có nguồn nào trong danh mục kiểm chứng trùng tang như một hiện tượng, và cũng chưa có khảo sát định lượng về mức thực hành các kiêng kỵ này ở Việt Nam hiện nay.