TL;DR: Cha Chaih (ăn than) là lễ tục cuối năm của người Giẻ Triêng, chọn 7 thanh niên 'sạch' vào rừng lấy than từ cây chaih để rèn nông cụ cho vụ mùa mới. Nghi lễ thể hiện sự tạ ơn thần linh, tinh thần cộng đồng và triết lý sống hài hòa với rừng.
Lễ tục Cha Chaih của người Giẻ Triêng là gì?
Giữa vùng biên viễn giáp Lào, trên dãy Trường Sơn, đồng bào Giẻ Triêng gìn giữ một lễ tục độc đáo mang tên Cha Chaih, nghĩa là "ăn than", được tổ chức vào tháng 12 dương lịch. Đây là nghi lễ khởi đầu cho một chu kỳ sản xuất mới, là dịp cộng đồng gắn kết, nhìn lại một năm lao động và chuẩn bị bước tiếp trong nhịp sống hòa cùng núi rừng. Lễ tục này được duy trì bởi nhóm người Giẻ Triêng ở các xã dọc biên giới như Đăk Plô, Đăk Môn, Dục Nông, trong đó thôn Đăk Ga (xã Đăk Plô) được xem là nơi giữ gìn nguyên vẹn nhất các nghi lễ truyền thống.
Bảng tóm tắt các bước chính trong lễ tục Cha Chaih của người Giẻ Triêng.
| Giai đoạn | Người thực hiện | Hành động chính | Thời điểm |
|---|---|---|---|
| Chọn người đi lấy than | Hội đồng làng, già làng | Chọn 7 thanh niên khỏe mạnh, "sạch", tung ống lồ ô chẻ đôi để xin ý thần linh | Trước ngày đã định |
| Vào rừng lấy than | 7 thanh niên | Rời làng từ sáng sớm, giữ bí mật, không gặp ai trong làng | Sáng sớm ngày đã định |
| Hạ cây chaih | 7 thanh niên, già làng | Khấn xin thần linh, dùng sức làm bật gốc cây, sau đó dùng rìu rựa chặt khúc | Sau nhiều giờ băng rừng |
| Đốt than | 7 thanh niên | Xếp chồng thân cây, nhóm lửa, chờ gỗ hóa thành than | Nửa đêm, sau 3 ngày |
| Mang than về làng | Người đi rừng, dân làng | Đặt than ở rìa làng rồi quay lại rừng, dân làng ra lấy, hai bên không gặp nhau | Sau khi than hình thành |
| Nghi thức chuyển giao | Người đi rừng | Làm mũ từ vỏ cây long kliă klao, đi vòng quanh đống lửa 4 lần, thổi tù và | Trước khi về làng |
| Rèn nông cụ | Dân làng | Đưa than vào lò rèn, bôi hỗn hợp lá đót và cua đá nướng lên dao, rựa, rìu | Tại nhà rông |
| Tôn vinh người mang lửa | Dân làng | Cõng người đi lấy than từ nhà rèn lên nhà rông, ăn uống, múa xoang | Sau nghi thức rèn |
| Lên rừng phát rẫy | Dân làng | Cùng nhau phát rẫy, người đi lấy than chọn vị trí rẫy chung, cắm nhánh cây le ở rìa làng | Ngày hôm sau |
Vì sao phải chọn 7 thanh niên "sạch" đi tìm than?
Theo lời kể của già làng Brol Vẻ (làng Đăk Răng, xã Dục Nông, Quảng Ngãi), mỗi năm người Giẻ Triêng chỉ làm một vụ rẫy. Sau khi thu hoạch, vào khoảng cuối tháng 12 dương lịch, khi trăng khuyết, dân làng tổ chức lễ "ăn than" để tạ ơn thần linh, cầu mong mùa sau thuận lợi. Đây cũng là dịp quan trọng để lấy than từ cây chaih với niềm tin đây là loại than tốt nhất để rèn, sửa nông cụ.
Điều đặc biệt là không phải ai cũng được tham gia việc vào rừng lấy than. Hội đồng làng sẽ họp, chọn ra 7 thanh niên khỏe mạnh và quan trọng hơn là phải "sạch" cả về thể chất lẫn tinh thần: không làm điều xấu, gia đình không gặp điều xui rủi. Dù vậy, quyết định cuối cùng vẫn thuộc về ý của thần linh. Già làng dùng ống lồ ô chẻ đôi, tung lên trời. Nếu một nửa úp, một nửa ngửa nghĩa là thần linh đồng ý. Nếu không, phải chọn lại từ đầu. Như già làng Brol Vẻ đúc kết: "Đi lấy than không chỉ cần sức mà cần cái bụng ngay thẳng".
Đúng ngày đã định, từ sáng sớm, 7 thanh niên lặng lẽ rời làng. Trong gùi là cơm lam, thịt rừng và những vật dụng quen thuộc của người đi rừng. Từ thời khắc ấy, họ phải tuyệt đối giữ bí mật, không được gặp bất kỳ ai trong làng để đảm bảo tính thiêng của nghi lễ. Sau nhiều giờ băng rừng, họ tìm đến nơi có nhiều cây chaih. Trước khi chặt cây, già làng thực hiện nghi thức khấn xin thần linh cho phép "được lấy của rừng".
Nghi thức đặc biệt khi hạ cây chaih diễn ra như thế nào?
Cây chaih đầu tiên không được dùng rìu hay dao để chặt. Những người đàn ông phải dùng sức mình để làm bật gốc cây như một cách thể hiện sự tôn trọng và gắn kết trực tiếp với thiên nhiên. Khi cây đổ xuống, họ mới dùng rìu, rựa để chặt cây ra làm than. Kèm theo đó là những tiếng hú dài vang lên giữa rừng sâu, hòa cùng âm thanh của núi rừng, tạo nên khoảnh khắc vừa thiêng liêng vừa hùng tráng. Những thân cây được chặt khúc, xếp chồng lên nhau. Đến nửa đêm, lửa được nhóm lên. Sau 3 ngày, khi gỗ đã hóa thành than, họ mới bắt đầu gùi về.
Lời thề với rừng và ranh giới giữa hai không gian có ý nghĩa gì?
Than không được mang thẳng vào làng. Một người đi trước, đặt than ở rìa làng rồi quay lại rừng, sau đó dân làng mới ra lấy. Người đi rừng này và người trong làng ra lấy than tuyệt đối không được gặp nhau. Đây là một quy định mang tính nghi lễ, thể hiện sự phân định rạch ròi giữa "không gian thiêng" và đời sống thường nhật.
Trước khi về làng, mỗi người đi rừng còn tự làm cho mình một chiếc mũ từ vỏ cây long kliă klao. Thứ vật liệu thô sơ nhưng mang ý nghĩa như một "dấu ấn" của người đã đi qua hành trình thiêng. Khi đoàn người trở về, họ đi vòng quanh đống lửa 4 lần, thổi tù và, tạo nên một nghi thức chuyển giao: từ rừng về làng, từ thiên nhiên vào đời sống.
Nghi thức rèn nông cụ và tôn vinh người mang lửa ra sao?
Tại nhà rông, khi than được mang về, tiếng cồng chiêng vang lên rộn ràng. Dân làng tụ hội đông đủ, đón những "người mang lửa" trở về. Than được đưa vào lò rèn, nhóm lên ngọn lửa mới, ngọn lửa mở đầu cho một mùa sản xuất. Nghi thức rèn nông cụ diễn ra trang trọng. Những lưỡi dao, rựa, rìu được bôi hỗn hợp từ lá đót và cua đá nướng, một bí quyết dân gian được truyền qua nhiều thế hệ. Theo quan niệm của người Giẻ Triêng, cách rèn này giúp nông cụ bền chắc, không cong vênh.
Một chi tiết đặc biệt trong lễ Cha Chaih là những người đi lấy than được cõng từ nhà rèn lên nhà rông, như một sự tôn vinh. Trong tiếng chiêng trống, họ trở thành người hùng của cộng đồng, những người mang nguồn sống về cho cả làng. Sau lễ, cả làng cùng ăn uống, múa xoang. Những khúc mắc, hiềm khích cũng theo đó mà được xóa bỏ. Lễ hội không chỉ là nghi thức mà còn là cơ hội để gắn kết cộng đồng.
Ngày hôm sau, dân làng lại cùng nhau lên rừng phát rẫy. Những người đi lấy than sẽ chọn vị trí rẫy chung, một cách tổ chức thể hiện rõ tinh thần cộng đồng. Trên đường về, mỗi người cắm một nhánh cây le ở rìa làng, gửi gắm ước mong mùa màng tươi tốt.
Triết lý sống với rừng và sự mai một của lễ tục
Già làng Brol Vẻ chậm rãi nói: "Người Giẻ Triêng sống nhờ rừng nên phải biết giữ rừng. Mỗi năm chỉ đốt than một lần. Nếu phá rừng bừa bãi, thần linh sẽ quở phạt". Lời già làng rất rõ: khai thác nhưng không tàn phá, dựa vào thiên nhiên nhưng phải gìn giữ thiên nhiên.
Ngày nay, khi nhịp sống hiện đại len lỏi đến từng bản làng, Cha Chaih không còn được tổ chức đều đặn như xưa. Việc phục dựng lễ hội gần đây không chỉ là nỗ lực bảo tồn di sản, mà còn là cách để thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn. Có ý kiến cho rằng Cha Chaih không chỉ là câu chuyện về "ăn than", mà đó là câu chuyện về cách con người giữ lửa. Lửa làng và lửa của niềm tin cháy qua bao thế hệ giữa đại ngàn.
Bài tổng quan chủ đề: Lễ Tết Việt Nam gồm những ngày nào trong năm?
