TL;DR: Cúng giỗ (kỵ nhật) gồm ba phần chính: lễ vật dâng cúng, mâm cỗ và văn khấn. Theo Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, chiều hôm trước cúng tiên thường, hôm sau mới là ngày chính kỵ, và mọi giỗ lớn nhỏ đều phải có một bát cơm úp cùng một quả trứng luộc làm đầu. Mâm cỗ tùy nhà giàu nghèo mà phong kiệm khác nhau, còn vàng mã là tập tục có nguồn gốc dung hợp nhiều lớp văn hóa.
Cúng giỗ là gì và vì sao gọi là kỵ nhật?
Cúng giỗ, chữ Hán Việt gọi là kỵ nhật, là nghi lễ tưởng niệm ngày mất của ông bà, cha mẹ trong gia đình. Theo Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (in lần đầu năm 1915), ngày giỗ cụ kỵ, ông bà, cha mẹ được gọi là ngày kỵ nhật; chiều hôm trước cúng tiên thường, hôm sau mới là ngày chính kỵ[1]. Cách phân biệt hai buổi này là điểm khởi đầu để hiểu toàn bộ trình tự cúng giỗ.
Với giỗ của các bậc xa như cụ kỵ ông bà, sách chép rằng người ta lo liệu một con gà cùng ván xôi, hoặc dăm mâm cỗ; lễ gia tiên tiến hành trước, kế đó con cháu quây quần ăn uống chung. Riêng giỗ cha mẹ, thông lệ thường được tổ chức long trọng hơn[1]. Đây là mức lễ vật tối thiểu mà tác giả ghi nhận ở đầu thế kỷ 20, không phải quy định bắt buộc cho mọi nhà.
Cúng giỗ cần chuẩn bị những gì?
Cần chuẩn bị ba nhóm chính: lễ vật dâng cúng, mâm cỗ cho người sống và văn khấn. Trong đó, có một lễ vật mà sách Phan Kế Bính nhấn mạnh là không thể thiếu.
Lễ vật tối thiểu
Theo ghi chép trong sách, quy mô giỗ to hay nhỏ đều không quan trọng, miễn sao bao giờ cũng phải sắm đủ một bát cơm úp cùng một quả trứng luộc để dâng lên trước tiên[1]. Cách nói "làm đầu" cho thấy đây là lễ vật đứng đầu mâm, không phải món phụ. Ngoài ra, tùy nhà mà sắm gà, xôi, hoặc vài mâm cỗ.
Khách tới dự giỗ phần nhiều không đến tay không: có người sắm trà, cau, rượu; có người mang vàng hương tới làm lễ, xong xuôi mới ngồi vào bàn uống rượu[1]. Đây là tập tục sách ghi lại ở đầu thế kỷ 20.
Mâm cỗ và quy mô
Mâm cỗ lớn hay nhỏ tùy thuộc hai yếu tố: địa vị xã hội của người đã khuất và khả năng kinh tế của gia đình. Với nhà hào trưởng trong làng, có khi dân cả làng kéo đến ăn giỗ; với nhà thầy giáo đông học trò, học trò cũng tới dự đông đủ; còn với nhà quan trưởng, tổng lý phủ huyện thường có mặt để lễ giỗ, việc ăn uống vì thế mà tốn kém, phiền phức vô cùng[1]. Cách mô tả này cho thấy vào thời ấy, giỗ lớn là dịp sinh hoạt cộng đồng, không chỉ là nghi lễ gia đình.
Văn khấn
Văn khấn cúng giỗ không có một bản chuẩn duy nhất. Công trình của Lê Đức Hạnh (2008) khảo sát tục cúng sao giải hạn nơi người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ đã chỉ ra rằng các bài khấn thường được sao chép bằng tay, hoặc lấy từ những bản in nằm trong nhiều tập sách khác nhau, ví dụ Tập Khấn Nôm của tác giả Thái Bình, Văn khấn cổ truyền Việt Nam do Thượng toạ Thích Thanh Duệ và Nguyễn Bích Hằng chủ biên, hay Văn khấn nôm truyền thống của thượng toạ Thích Viên Thành[2]. Đây là dẫn chứng cho thấy văn khấn được lưu truyền đa nguồn, không có văn bản gốc duy nhất.
Một nghiên cứu năm 2025 của Đinh Lan Hương về ngôn ngữ nghi lễ trong tín ngưỡng Bà Chúa Xứ đã phân tích kết cấu quen thuộc của lời khấn dân gian, gồm năm phần nối tiếp nhau: kính lễ để mở đầu, giới thiệu thân thế tín chủ, tiến dâng lễ vật, thỉnh cầu, và khép lại bằng lời nguyện[3]. Cấu trúc này có thể dùng làm khung tham khảo khi soạn văn khấn cúng giỗ, dù nội dung cụ thể tùy gia đình.
Trình tự trong ngày giỗ diễn ra thế nào?
Theo sách Phan Kế Bính, trình tự gồm hai buổi: chiều hôm trước cúng tiên thường, hôm sau mới là ngày chính kỵ[1]. Sau lễ cúng gia tiên, con cháu sum họp ăn uống với nhau[1]. Nghi thức dâng hương, đọc văn khấn thường diễn ra trước khi mời khách vào tiệc.
Cần lưu ý rằng sách cũ ghi tập tục ở một thời điểm lịch sử cụ thể, nên không thể áp nguyên vào mọi gia đình hiện nay. Nhiều nhà ngày nay rút gọn thành một buổi, hoặc cúng chính ngày mất. Đây là khác biệt giữa quy ước của sách và thực hành hiện đại, không phải sai lệch.
Vàng mã trong cúng giỗ có nguồn gốc từ đâu?
Vàng mã là phần lễ vật thường xuất hiện trong giỗ, nhưng nguồn gốc của nó không đơn thuần. Theo Trần Đình Hằng (2015), trong bài Các yếu tố nguồn cội của vàng mã đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, vàng mã hình thành từ sự dung hợp nhiều lớp văn hóa khác nhau[4]. Bài viết dẫn quan niệm cho rằng tổ tiên khi qua đời chẳng hề mất đi, mà chỉ dời sang sinh sống ở cõi bên kia; các ngài luôn hiện diện thường xuyên để chứng kiến và theo dõi con cháu, thể hiện qua sự hiện hữu không ngơi nghỉ của bát hương cùng bài vị đặt trên bàn thờ[4].
Ba phương diện làm nổi bật chức năng hương hỏa của gia đình cũng được tác giả này chỉ ra: thứ nhất, có người nối dõi và làm rạng danh; thứ hai, không để người trong nhà rơi vào cảnh đói cơm rách áo; thứ ba, không bị kẻ khác coi thường xúc phạm, cả khi còn sống lẫn sau khi đã khuất[4]. Từ đó, những nhu cầu thường nhật nơi dương thế cũng được suy ra tương tự cho tổ tiên ở thế giới bên kia[4]. Đây là cơ sở lý luận cho tập tục cúng vàng mã, không phải một quy định tôn giáo chính thức.
Các loại giỗ khác nhau và cách phân biệt
| Loại giỗ | Đối tượng | Đặc điểm theo sách Phan Kế Bính |
|---|---|---|
| Kỵ nhật | Cụ kỵ, ông bà, cha mẹ | Chiều hôm trước cúng tiên thường, hôm sau chính kỵ[1] |
| Giỗ xa | Cụ kỵ ông bà | Sắm con gà, ván xôi hoặc vài mâm cỗ, trước cúng gia tiên, sau con cháu sum họp[1] |
| Giỗ cha mẹ | Cha mẹ | Tục thường làm phong hơn[1] |
| Giỗ thầy học | Thầy dạy học và vợ thầy | Đồng môn biện lễ đem đến lễ giỗ, có nơi tậu ruộng kỵ để lấy hoa lợi cúng giỗ[1] |
Sách cũng ghi một tập tục đáng chú ý: môn sinh phải để tang thầy học ba năm, gọi là tâm tang, nghĩa là để tang trong bụng mà thôi[1]. Kể từ sau đó, hễ tới ngày giỗ của thầy hoặc vợ thầy, môn đồ cùng nhau sắm lễ mang tới cúng. Trường hợp nhà thầy sa sút, không còn ai kế tự, thì đồng môn tập trung tại nhà Trưởng tràng để cử hành lễ giỗ cho cả thầy lẫn vợ thầy[1]. Ở một số nơi, môn sinh còn góp tiền dựng nhà thờ thầy và mua ruộng kỵ; hằng năm lấy hoa lợi dùng vào việc cúng giỗ[1]. Đây là dạng giỗ ngoài gia đình, phản ánh đạo nghĩa thầy trò trong xã hội cũ.
Quan niệm dân gian về chọn ngày giờ cúng giỗ
Nhiều gia đình tin rằng nên cúng giỗ đúng ngày, đúng giờ, tránh giờ xấu. Tuy nhiên, các nguồn sử liệu về phong tục như Việt Nam phong tục không đưa ra quy định giờ cúng cụ thể, mà chỉ ghi chiều hôm trước cúng tiên thường, hôm sau chính kỵ[1]. Việc chọn giờ cụ thể thường do gia đình hoặc thầy cúng quyết định, và không có một chuẩn mực chung nào được ghi nhận trong các nguồn hiện có.
Tổng kết
Cúng giỗ cần chuẩn bị ba nhóm: lễ vật dâng cúng, mâm cỗ và văn khấn. Theo Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, lễ vật tối thiểu phải có một bát cơm úp và một quả trứng luộc; trình tự gồm cúng tiên thường chiều hôm trước và chính kỵ hôm sau; quy mô mâm cỗ tùy điều kiện và vị thế gia đình[1]. Vàng mã là tập tục có nguồn gốc dung hợp nhiều lớp văn hóa, gắn với quan niệm về đời sống sau khi chết[4]. Văn khấn không có bản chuẩn duy nhất mà lưu truyền qua nhiều tập sách khác nhau[2].
