Đi lễ chùa đầu năm: sắm lễ gì và lễ ban nào trước?

Đi lễ chùa đầu năm là gì và người Việt đi chùa để làm gì?

Đi lễ chùa đầu năm là tục lên chùa dâng hương, lễ Phật trong những ngày đầu năm mới, đã thành một nếp đón Tết, chơi xuân của người Việt từ lâu^[1]. Người dân dâng hương tỏ lòng thành kính, bái Phật, cầu mong một năm bình an, may mắn, nhiều tài lộc^[1].

Dưới góc độ dân tộc học, phần lớn người dân Việt Nam đi lễ chùa theo truyền thống gia đình, và với những nhà theo đạo Phật từ lâu thì việc đi lễ chùa đã trở thành một hoạt động thường ngày^[2]. Nhà dân tộc học Tạ Đức cho biết người ta đến chùa để cầu xin từ chuyện bình an, sức khỏe đến việc mong trời Phật phù hộ cho kết quả học tập của con cái, hay chuyện làm ăn, buôn bán thuận lợi hơn; ngoài ra nhiều người gặp khúc mắc trong cuộc sống, rơi vào trạng thái khủng hoảng, bế tắc mới tìm đến chùa^[2]. Cũng theo lời ông, bất cứ ai khi đến chùa đều mong tìm sự bình an cho gia đình, nghiệm ra những nhân quả thông qua giáo lý nhà Phật, từ đó dạy lại con cháu sống tốt hơn, hướng thiện hơn^[2].

Về mặt tu tập, thượng tọa Thích Hoằng Hóa, Ủy viên thường trực Ban Hoằng pháp tỉnh Vĩnh Phúc cũ, nay thuộc Phú Thọ, trụ trì chùa Kim Quy, nhấn mạnh việc sắm lễ đi chùa không phải cứ sắm lễ lạt nhiều là tốt, cốt yếu cần tấm lòng thành^[1]. Ông dẫn lời dạy truyền lại trong nhà chùa: Phật tức tâm, Phật chứng tại tấm lòng, Tâm tức Phật, lòng thành có Phật^[1].

Sắm lễ đi chùa đầu năm gồm những gì?

Lễ chay là lễ chính và đủ cho việc dâng hương lễ Phật tại chùa. Đến dâng hương tại các chùa chỉ được sắm lễ chay gồm hương, hoa tươi, quả chín, oản phẩm, xôi chè; không được sắm sửa lễ mặn như cỗ tam sinh (trâu, dê, lợn), thịt mồi, gà, giò, chả^[2]. Người đi chùa nên chuẩn bị các loại lễ vật chay như hương (nhang), hoa quả, bánh oản, xôi, chè, và hạn chế dùng đồ mặn làm lễ nhằm tránh mang theo oán niệm từ các sinh linh động vật bị giết hại^[3].

Về hoa, hoa tươi lễ Phật thường là hoa sen, hoa huệ, hoa mẫu đơn, hoa ngâu, hoa cúc; không nên dùng các loại hoa tạp, hoa dại^[2]. Về vàng mã, không nên sắm sửa vàng mã, tiền âm phủ để dâng cúng, lễ Phật tại chùa; nếu có sửa lễ này thì chỉ đặt ở bàn thờ thần linh, Thánh Mẫu hay bàn thờ Đức Ông^[2]. Tiền giấy âm phủ hay hàng mã kiêng đặt ở ban thờ Phật, Bồ tát, và tiền thật cũng không nên đặt lên hương án của chính điện; tiền, vàng công đức nên để vào hòm công đức đặt tại chùa^[2].

Trước ngày dâng hương lễ Phật ở chùa, người hành lễ cần chay tịnh trong đời sống sinh hoạt ngày thường: ăn chay, kiêng giới, làm việc thiện^[2]. Về trang phục, khi vào cổng chùa, nhất là khi lên chánh điện lễ Phật, trang phục cần kín đáo, gọn gàng; nếu vì lý do nào đó trang phục không được kín đáo, trang nghiêm thì đến chùa nên mượn áo tràng mặc vào lên lễ Phật^[4].

Lễ ban nào trước, ban nào sau?

Thứ tự hành lễ phổ biến mà nhiều hướng dẫn nêu là lễ Phật trước rồi lễ Thánh. Thượng tọa Thích Hoằng Hóa cho biết khi lễ thì nên lễ Phật trước rồi lễ Thánh, tức là lễ Tam Bảo trước rồi lễ ban Đức Ông và các ban khác^[1]. Cách trình bày này cũng khớp với nguyên tắc ở nhiều ngôi chùa Việt Nam có thờ thêm các vị nhân thần: khi lễ ban, nên hành lễ trước các bức tượng Phật tổ và Tam Bảo trước, sau đó mới hành lễ trước các vị thánh của tín ngưỡng khác^[3].

Tuy nhiên, có tài liệu hướng dẫn trình tự chi tiết theo một cách khác: đặt lễ vật và thắp hương, làm lễ tại ban thờ Đức Ông trước; sau khi đặt lễ ở ban Đức Ông xong mới đặt lễ lên hương án của chính điện, thắp đèn nhang, thỉnh ba hồi chuông rồi làm lễ chư Phật, Bồ tát; tiếp đó đi thắp hương ở tất cả các ban thờ khác của nhà bái đường; cuối cùng lễ ở nhà thờ tổ (nhà hậu), rồi lễ tạ để hạ lễ và có thể tùy tâm công đức^[2]. Sự khác nhau này cho thấy các phái và các chùa không hoàn toàn thống nhất về thứ tự, nên người đi lễ nên quan sát biển ghi trước từng ban và làm theo hướng dẫn của nhà chùa.

Dù chọn trình tự nào, nguyên tắc chung vẫn là ban Tam Bảo thờ Phật bao giờ cũng là ban to nhất, đặt ở chính giữa; nếu có chuẩn bị nhiều đồ lễ để bày các ban thì nên ưu tiên sắp sửa cho ban Tam Bảo đẹp và trang trọng nhất^[2]. Khi đặt lễ ở ban này để cúng dường chư Phật, đầy đủ nhất gồm năm món: hương, đăng (nến), hoa, quả, nước; nếu không chuẩn bị được hết thì cúng dường bằng tấm lòng thành chân thật^[2]. Cũng không quá quan trọng thắp nhiều hương hay ít hương, nhiều khi chỉ một nén cũng không sao; thường các chùa không cho thắp hương bên trong vì lý do an toàn, nên có thể thắp chung ở lư hương lớn trước cửa chùa rồi vào từng ban khấn^[2].

Về tư thế, khi đứng khấn vái không nên đứng thẳng trước ban thờ mà nên đứng chếch sang một bên^[3]. Khi vào chùa, lễ bái tốt nhất là lễ ba ngôi Phật, Pháp và Tăng, người đi lễ nên quỳ xuống, năm vóc gieo đất (trán, hai khuỷu tay, hai đầu gối sát xuống đất) và cầu khấn mong ước trong tâm trí, sau khi khấn xong thì lạy ba lạy^[3].

Đi qua cửa tam quan thế nào cho đúng?

Với các ngôi chùa có cửa tam quan gồm ba cửa xếp cạnh nhau, ô cửa lớn nhất ở giữa, người đi lễ nên bước vào qua cửa bên phải và bước ra qua cửa bên trái; cửa giữa chỉ dành cho các bậc cao tăng, khoa bảng, thiên tử, người bình thường nên tránh bước qua cửa này^[3]. Thượng tọa Thích Hoằng Hóa thì nói khi đi lễ nên đi vào cửa trái, ra cửa phải, đi khoan thai, chậm rãi, không chen chúc^[1]. Hai hướng dẫn này ngược nhau về cửa vào và cửa ra.

Vì sao lễ vật không quan trọng vơi đầy?

Các bậc tu hành nhấn mạnh tiêu chí tấm lòng thành hơn quy mô mâm lễ. Cúng dường Tam Bảo là tùy tâm, lễ vật không quan trọng nhiều hay ít, vơi hay đầy mà quan trọng là lòng chí thành, chí kính; không nên đổi tiền lẻ rồi đặt đều hết các ban thờ, mà tùy theo lòng thành, có bao nhiêu cúng vào thùng công đức, tự viện sẽ dùng số tiền này mua hoa, trái cây cúng Phật^[4]. Thượng tọa Thích Giác Dũng, tu viện trưởng Tu viện Vĩnh Nghiêm, cũng cho rằng việc đặt tiền công đức ở các ban thờ như thế không những không được trang nghiêm mà còn là nguyên nhân gây ra những tiêu cực khác trong xã hội^[4].

Theo hòa thượng Thích Bảo Nghiêm, phó Chủ tịch Hội đồng trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, phật tử và người dân đi lễ chùa thì số tiền công đức ít hay nhiều cũng không quá quan trọng, miễn sao giữ tâm trong sáng; tiền công đức nên đặt đúng vào hòm công đức để được bảo quản và sử dụng đúng mục đích, vì việc đặt tiền, nhét tiền lẻ lên tay tượng Phật sẽ khiến nơi thờ cúng mất đi sự tôn nghiêm^[3].

Đi lễ đền, phủ khác gì đi lễ chùa?

Đi lễ đền, phủ là tín ngưỡng thờ cúng thánh thần từ xưa của dân tộc Việt Nam, và bất cứ tín ngưỡng nào cũng đều hướng con người ta đến sự chân, thiện, mỹ^[2]. Khác với đi lễ Phật, khi đi lễ đền, phủ, miếu, ngoài hương hoa, trái cây và nến, người đi lễ chuẩn bị thêm lễ mặn như giò, bánh chưng, gà, tùy vào kinh tế mỗi người, tức là tùy tiền biện lễ^[2]. Thông thường lễ chay được dùng để dâng ban Thánh Mẫu, còn lễ mặn gồm gà, lợn, giò, chả, nếu có, thì đặt ở bàn thờ Ngũ vị quan lớn, tức ban Công đồng^[2].

Như vậy, điểm cần phân biệt là lễ mặn chỉ có chỗ đứng ở khu vực thờ Thánh, Mẫu hoặc Đức Ông, tuyệt đối không dâng đặt ở khu vực Phật điện, tức nơi thờ tự chính của ngôi chùa^[2]. Cũng bài hướng dẫn ấy, ở một đoạn khác, lại viết không cúng đồ lễ mặn trong chùa, kể cả ở ban Đức Ông^[2]; vào chùa chỉ dâng lễ chay thì hợp với cả hai cách nói.

Những điều nhà chùa khuyên nên và không nên

Nên: sắm lễ vừa đủ, tiết kiệm trong dịp đầu năm, giữ lòng thành; ăn mặc tươm tất, gọn gàng, ấm cúng, không lòe loẹt, hở hang; đi khoan thai, chậm rãi, không chen chúc; cầu bình an cho toàn bộ chúng sinh chứ không chỉ cho riêng bản thân hoặc gia đình mình^[1][3].

Không nên: nhét tiền vào tay thánh tượng hoặc đặt tiền lên các ban thờ, mâm trái cây; đặt hàng để phóng sanh, vì như thế vô hình trung tiếp tay cho một nghề chuyên săn bắt; quay phim, chụp hình trong chánh điện khi đang có khóa lễ hay nhiều phật tử hành lễ^[4].

Phóng sanh thế nào cho đúng?

Theo thượng tọa Thích Hoằng Hóa, phóng sinh là một trong mười điều được dạy trong hàng Phật tử, và nhà Phật quan niệm không sát sinh mà còn phóng sinh thì được hưởng thọ dài lâu; tâm khởi phát phóng sinh hộ mạng, bố thí, cúng dường là những điều tốt trong nhà Phật^[1]. Tuy nhiên, phóng sanh cần có trí tuệ: khi đi đường gặp thợ săn săn bắt một con vật, hay khi đi chợ thấy loài chim, cá sắp bị làm thức ăn, người Phật tử khởi lòng từ bi, mua về thả ra, mang lại sự sống cho các loài sinh vật đó; việc làm đó rất đáng được trân trọng, nhưng không nên đặt hàng để phóng sanh, vì như thế vô hình trung tiếp tay cho một nghề chuyên săn bắt^[4].

Xin lộc đầu năm và chuyện hái lộc

Theo thượng tọa Thích Hoằng Hóa, quan niệm lên chùa hái lộc đầu năm có từ bao đời nay; ngày xưa khi đất nước còn khó khăn, lên chùa có những người bẻ cành hái lộc, sau này khi kinh tế phát triển, hầu hết các chùa đều sắm sửa lễ lộc để phát lộc đầu năm cho các phật tử, nên ngày nay thay vì hái cành, hái cây trên chùa thì chùa đã chuẩn bị lễ lộc để phát^[1]. Ông cũng cho rằng quan niệm hái lộc, xin lộc trên chùa sẽ mang vong linh về nhà là không đúng, bởi đến chùa là điều tốt lành may mắn tới^[1].

Vì sao cùng một việc đi chùa mà mỗi nơi hướng dẫn một khác?

Có ít nhất hai lý do khiến các hướng dẫn không hoàn toàn trùng nhau. Thứ nhất, chùa Việt Nam thường không chỉ thờ Phật mà còn thờ các vị nhân thần khác, ví dụ các vị thánh trong đạo Mẫu, nên mỗi chùa có cách sắp xếp ban thờ khác nhau, thường có biển ghi đặt trước từng ban để người đi lễ quan sát trước khi khấn^[3][2]. Thứ hai, một số hướng dẫn được đưa ra từ góc nhìn dân tộc học, ghi nhận thói quen phổ biến của người đi lễ, trong khi một số khác là lời khuyên tu tập của các vị tăng, nhấn mạnh tâm thành hơn nghi thức^[2][1].

Vì vậy, cách thực hành hợp lý là nắm chắc vài nguyên tắc không đổi: lễ chay dâng ở ban thờ Phật, lễ mặn chỉ dâng ở nơi thờ Thánh, Mẫu hoặc Đức Ông, tiền công đức bỏ vào hòm công đức, trang phục kín đáo, đi chậm rãi; còn thứ tự từng ban thì linh hoạt theo hướng dẫn của nhà chùa và theo điều kiện thực tế của người đi lễ.

Tâm nguyện khi đi chùa đầu năm

Khi vào chùa lễ Phật, mọi người nên để tâm mình an nhiên, thảnh thơi, không nên mang quá nhiều mưu cầu về công danh và tài lộc; riêng suy nghĩ đến chùa cúng nhiều đồ lễ để đức Phật phù hộ là sai, không đúng với giáo lý đạo Phật^[3]. Khi thắp hương cầu nguyện, tốt nhất nên cầu bình an cho toàn bộ chúng sinh, không chỉ cho riêng bản thân hoặc gia đình mình, bởi Phật giáo luôn đề cao tâm từ bi của người học^[3]. Đầu năm, các chùa đều tụng kinh Dược sư để cầu bình an, trong đó có mười hai đại nguyện của Phật Dược sư; đại nguyện thứ mười một dạy người Phật tử tạo nhân lành bằng những hoạt động từ thiện giúp đỡ người khó khăn^[4].

Kết luận

Đi lễ chùa đầu năm không có một công thức duy nhất áp cho mọi ngôi chùa. Điều ổn định qua các hướng dẫn là tấm lòng thành, lễ chay cho ban thờ Phật, lễ mặn chỉ dành cho nơi thờ Thánh, Mẫu và Đức Ông, cùng thái độ trang nghiêm, chậm rãi, tiết kiệm. Nắm được các nguyên tắc ấy, người đi lễ có thể tự tin hành lễ theo sự hướng dẫn của từng chùa mà không sợ sai lễ.