
TL;DR: La kinh có thể có hàng chục tầng, nhưng sách Hiệp kỷ biện phương thư tóm lại mười hai tầng xoay quanh ba kim: chính châm để định hướng, trung châm để cách long, phùng châm để tiêu sa nạp thủy. Từ tâm ra, tầng một là Thiên Trì chứa kim chỉ nam, tầng hai bát quái, tầng ba 24 sơn, rồi đến các vòng 72 xuyên sơn long, 60 thấu địa long và 120 phân kim. Đây là công cụ của một truyền thống nghề, các trị số độ là quy ước chia đều, chưa được kiểm chứng như phép đo khoa học về cát hung.
Vì sao la kinh có hàng chục tầng mà sách chỉ coi vài tầng là gốc?
La kinh là một đĩa tròn chia nhiều vòng đồng tâm, mỗi vòng ghi một lớp thông tin khác nhau. Số tầng không cố định: sách Sử dụng la bàn của Thanh Thủy (NXB Thuận Hóa, 2006) ghi lại nhiều kiểu la bàn, có loại 18 vòng, có loại 36 vòng. Nhưng Hiệp kỷ biện phương thư, bộ sách do Doãn Lộc phụng sắc biên soạn năm 1741, lại tóm gọn vào mười hai tầng và nói rõ: “羅經體製不一多者至三十餘層然其用總不離乎三針者近是今約取十二層”[1]. Nghĩa là dù thân la bàn có nhiều đến ba mươi mấy tầng, công dụng thực chất vẫn xoay quanh ba cây kim, nên sách lược lấy mười hai tầng làm chuẩn.
Ba kim ấy là chính châm, trung châm và phùng châm. Hiệp kỷ biện phương thư xếp mười hai tầng theo thứ tự từ tâm ra: tầng một là Thiên Trì chứa kim chỉ nam, tầng hai là bát quái định phương vị, tầng ba là 24 sơn (mỗi quẻ quản ba sơn), tầng bốn là đồ biến quái của chín sao theo sơn ngồi, tầng năm là phân âm dương cho long và hướng, tầng sáu là 72 xuyên sơn long thuộc chính châm, tầng bảy là 24 sơn của trung châm, tầng tám là 24 thiên tinh, tầng chín là 60 long thuộc trung châm, tầng mười là 24 sơn của phùng châm, tầng mười một là 60 long thuộc phùng châm, tầng mười hai là 120 phân kim[1]. Sách cũng nói thêm: “其餘配卦配宿皆由此推”, các vòng phối quẻ phối sao khác đều suy ra từ mấy tầng gốc ấy.
Thiên Trì ở tâm la kinh là gì?
Thiên Trì là tầng trong cùng, một khoang tròn chứa kim nam châm. Hiệp kỷ biện phương thư gọi tầng một là “天池以受指南針者也”, tức cái ao trời để nhận kim chỉ nam[1]. Trong các kiểu la bàn Tam Hợp mà Thanh Thủy ghi lại, Thiên Trì luôn đứng ở vị trí trung tâm, ngoài nó mới đến vòng bát quái tiên thiên.
Thiên Trì không mang can chi hay quẻ nào, nó chỉ là nơi đặt kim. Mọi phép đọc trên la bàn đều bắt đầu từ việc xoay thân la bàn sao cho kim nằm đúng hướng, rồi đọc các vòng bên ngoài theo đường kính nối hai đầu kim. Vì vậy khi nói “tầng một” là nói cái khoang chứa kim, không phải một vòng can chi.
Ba vòng 24 sơn lệch nhau nửa sơn: chính châm, trung châm, phùng châm khác nhau ở đâu?
Ba vòng 24 sơn trên la bàn không trùng nhau. Chính châm đặt Tý ở vị trí chuẩn, chính Bắc; trung châm lấy vị trí Tý lệch về phía trước nửa sơn, nằm giữa Nhâm và Tý; phùng châm lấy vị trí Tý lệch về phía sau nửa sơn, nằm giữa Tý và Quý[1]. Hiệp kỷ biện phương thư viết: “圖外層所列為正針内層所列為縫針其子位在正針子癸二位之間比正針後半位”[1], tức vòng phùng châm có Tý nằm giữa Tý và Quý, lùi nửa sơn so với chính châm.
Công dụng được sách phân rõ:
- Chính châm dùng để định hướng: “正針乃二十四山之正位定向用之”[1].
- Trung châm dùng để cách long: “中針其子位在正針壬子二位之中格龍用之”[1]. Sách giải thích long là mạch đến, nên phải dùng vòng “đến trước” để đón lấy, mới không bỏ sót.
- Phùng châm dùng để tiêu sa nạp thủy: “縫針其子位在子癸二位之縫消砂納水用之”[1]. Sa và thủy là đường đi ra, nên dùng vòng “đến sau” để thu lấy.
Chỗ này các sách không thống nhất. Hiệp kỷ biện phương thư dẫn Thông thư: “通書以壬子之中為縫針今謂之中針”[1]. Nghĩa là Thông thư gọi vòng có Tý nằm giữa Nhâm và Tý là phùng châm, còn Hiệp kỷ biện phương thư lại gọi vòng ấy là trung châm. Sách Sử dụng la bàn của Thanh Thủy cũng ghi nhận cách gọi khác nhau giữa các phái, và dẫn lại tên gọi “Phùng châm Dương Công, Trung châm Lại Công” trong giới thuật sĩ. Việc vòng nào được gọi là trung châm, vòng nào là phùng châm, cho đến nay vẫn tùy sách và tùy phái, chưa có quy ước chung.
72 xuyên sơn long và 60 thấu địa long dùng để làm gì?
72 xuyên sơn long (còn gọi 72 mạch xuyên sơn, 72 phân kim, địa kỷ) là vòng chia mỗi sơn trong 24 sơn thành ba mạch, thành 72 phân vị, dùng chính châm địa bàn. Thanh Thủy, trong Sử dụng la bàn, dẫn nghiên cứu của Lý Định Tín cho rằng vòng này do Dương Quân Tùng đời Đường đặt ra vì thấy mạch âm dương của chính châm quá sơ sài, độ chính xác của phép cách long thừa khí quá thấp. Cách sắp xếp là khởi Giáp Tý từ chỗ giao nhau giữa Nhâm và Tý của chính châm, mỗi sơn ba mạch.
60 thấu địa long (còn gọi 60 long mạch thấu địa, bàn Thiên kỷ) chia 360 độ thành 60 phân vị, mỗi hai sơn phối năm phân vị, cũng dùng chính châm địa bàn. Thanh Thủy ghi: thấu địa là nói tương đối với xuyên sơn, chỉ can chi dẫn khí long mạch đi vào huyệt. Sách cũng dẫn truyền thuyết cho rằng vòng này do học trò của Dương Quân Tùng lập.
Sự phân biệt ba việc được Hồng nang kinh nói rõ. Sách viết: “穿山者穿来龙逐节之山也。透地者。透入穴中之气也。坐穴者。坐四十八局之穴也”. Nghĩa là xuyên sơn là xuyên qua từng đốt của long đến, thấu địa là dẫn khí vào trong huyệt, còn tọa huyệt là ngồi vào một trong 48 cục. Sách còn giải thích thêm: “有穿山而无透地其气必不真。有透地而无穿山其福必不久”, ý nói thiếu một trong hai thì không trọn.
120 phân kim, mỗi phân 3 độ, và quy ước tránh “quy giáp, không vong”
120 phân kim chia 360 độ của vòng tròn thành 120 phân vị, mỗi phân vị 3 độ, dùng 60 Giáp Tý lặp lại hai vòng để biểu thị. Thanh Thủy ghi cách sắp xếp: Giáp Tý bắt đầu ở đầu sơn Tý, mỗi sơn rộng 15 độ gồm năm phân vị Giáp Tý, Bính Tý, Mậu Tý, Canh Tý, Nhâm Tý.
Theo sách Sử dụng la bàn, nguyên tắc chọn dùng của cả 72 mạch và 120 phân kim đều dựa vào thuyết “cô hư vượng tướng” và kiêng “quy giáp không vong”. Cụ thể, trong 120 phân kim chỉ có 48 phương vị mang can Bính và can Canh được coi là dùng được, vì hai can này ứng với khí vượng tướng; các phân vị còn lại bị xếp vào cô hư hoặc không vong. Với 72 mạch, tám can và bốn duy không có phân kim, phạm đại không vong, nên một số la bàn đánh dấu chữ “chính” ở chỗ ấy.
Đây là quy ước của một phái, không phải kết quả đo đạc. Cùng một hướng, sách phái khác có thể chọn phân kim khác. Thanh Thủy trình bày quy tắc trên như cách hiểu của phái Tam Hợp, không khẳng định đó là chân lý chung.
La kinh Tam Hợp và Tam Nguyên khác tầng thế nào?
Hai dòng la bàn sắp các vòng không giống nhau. La bàn Tam Hợp thường đặt vòng 24 sơn chính châm, rồi đến 72 xuyên sơn long, 60 thấu địa long, 120 phân kim theo trật tự phục vụ cách long và tiêu sa nạp thủy. La bàn Tam Nguyên lại chú trọng các vòng phối quái, phối sao, phục vụ phép tam nguyên. Thanh Thủy ghi lại nhiều kiểu la bàn khác nhau như “Huy bàn” 18 vòng, “Kiến bàn” 18 vòng, có loại 36 vòng, với thứ tự vòng khác nhau.
Bài này chỉ nhắc để phân biệt; cách đo hướng nhà và chọn la bàn đã có bài La bàn tổng hợp: công cụ đo hướng trong phong thủy trình bày riêng.
Các trị số độ trên la kinh có phải là đo đạc khoa học?
Các trị số độ của vòng 24 sơn là quy ước chia đều 15 độ mỗi sơn, không phải kết quả đo độ từ thiên lệch của kim nam châm thật. Vòng tròn 360 độ được chia thành 24 phần bằng nhau, mỗi phần 15 độ, bất kể kim nam châm trên thực địa lệch bao nhiêu so với hướng bắc địa lý. Độ từ thiên lệch thay đổi theo vị trí và theo thời gian, trong khi vòng 24 sơn in trên la bàn là cố định.
Sách Sử dụng la bàn của Thanh Thủy có ghi lại những phát hiện của người xưa về hiện tượng kim nam châm không chỉ đúng nam. Sách dẫn Mộng khê bút đàm đời Tống của Thẩm Quát: “phương gia dĩ từ thạch ma châm phong, tắc năng chỉ nam, nhiên thường vi thiên đông, bất toàn nam dã” (方家以磁石磨針鋒,則能指南,然常微偏東,不全南也), nghĩa là kim nam châm tuy chỉ nam nhưng thường lệch về đông, không hoàn toàn chỉ nam. Đó là ghi chép về hiện tượng từ thiên lệch, không phải lời giải thích cát hung.
Cần nói rõ: la kinh là công cụ của một truyền thống nghề, các quy tắc cách long, tiêu sa nạp thủy, chọn phân kim đều là quy ước của phái, chưa được kiểm chứng như phép đo khoa học về cát hung. Việc dùng la kinh để xác định phương vị là việc đo hình học; việc gán cát hung cho phương vị ấy thuộc tầng diễn giải của môn phong thủy. Ngay trong nội bộ các sách cũng có chỗ không thống nhất, như cách gọi trung châm và phùng châm đã nêu trên.
Bảng tóm các tầng chính và công dụng
Bảng dưới đây lập từ Hiệp kỷ biện phương thư (bản Tứ khố toàn thư) và Sử dụng la bàn của Thanh Thủy, đối chiếu với cách gọi trong các kiểu la bàn Tam Hợp mà Thanh Thủy ghi lại[1].
| Tầng | Tên Hán | Dùng để làm gì | Nguồn |
|---|---|---|---|
| 1 | 天池 (Thiên Trì) | Chứa kim chỉ nam, không mang can chi | Hiệp kỷ biện phương thư, quyển 33[1] |
| 2 | 八卦 (Bát quái) | Định phương vị tám hướng, phân chính và góc | Hiệp kỷ biện phương thư[1] |
| 3 | 二十四山 (24 sơn) | Mỗi quẻ quản ba sơn, ghi 24 hướng | Hiệp kỷ biện phương thư[1] |
| 4 | 坐山九星變卦 | Phối chín sao theo sơn ngồi để luận biến quái | Hiệp kỷ biện phương thư[1] |
| 5 | 淨陰淨陽 | Phân âm dương cho long và hướng | Hiệp kỷ biện phương thư[1] |
| 6 | 穿山七十二龍 | 72 mạch xuyên sơn, thuộc chính châm, dùng cách long | Hiệp kỷ biện phương thư[1]; Sử dụng la bàn |
| 7 | 中針二十四山 | 24 sơn của trung châm, dùng cách long | Hiệp kỷ biện phương thư[1] |
| 8 | 二十四天星 | 24 sao trời phối với 24 sơn | Hiệp kỷ biện phương thư[1] |
| 9 | 六十龍 (trung châm) | 60 long thuộc trung châm, phục vụ cách long | Hiệp kỷ biện phương thư[1] |
| 10 | 縫針二十四山 | 24 sơn của phùng châm, dùng tiêu sa nạp thủy | Hiệp kỷ biện phương thư[1] |
| 11 | 六十龍 (phùng châm) | 60 long thuộc phùng châm, phục vụ tiêu sa nạp thủy | Hiệp kỷ biện phương thư[1] |
| 12 | 一百二十分金 | 120 phân kim, mỗi phân 3 độ, tránh quy giáp không vong | Hiệp kỷ biện phương thư[1]; Sử dụng la bàn |
| Phụ | 透地六十龍 | 60 thấu địa long, dẫn khí vào huyệt, dùng chính châm | Sử dụng la bàn; Hồng nang kinh |
Vòng 24 sơn chi tiết ở bảng cuối bài.
Vòng 24 sơn trên la kinh
Vòng 24 sơn (địa bàn chính châm) chia 360 độ thành 24 phần, mỗi phần 15 độ, đếm từ sơn Tý ở chính Bắc theo chiều kim đồng hồ. Bảng dưới là bảng 24 sơn mà các bài sơn hướng trên site cũng dùng. Theo Hiệp kỷ biện phương thư, vòng trung châm đặt Tý vào giữa Nhâm và Tý của chính châm (lệch nửa sơn ngược chiều kim đồng hồ), vòng phùng châm đặt Tý vào giữa Tý và Quý (lệch nửa sơn theo chiều kim đồng hồ).
| Số | Sơn | Loại | Hướng | Quái | Từ độ | Tới độ | Tam nguyên long |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Tý | Địa Chi | Bắc | Khảm | 352,5 | 7,5 | Thiên nguyên long |
| 2 | Quý | Thiên Can | Bắc | Khảm | 7,5 | 22,5 | Nhân nguyên long |
| 3 | Sửu | Địa Chi | Đông Bắc | Cấn | 22,5 | 37,5 | Địa nguyên long |
| 4 | Cấn | Quái | Đông Bắc | Cấn | 37,5 | 52,5 | Thiên nguyên long |
| 5 | Dần | Địa Chi | Đông Bắc | Cấn | 52,5 | 67,5 | Nhân nguyên long |
| 6 | Giáp | Thiên Can | Đông | Chấn | 67,5 | 82,5 | Địa nguyên long |
| 7 | Mão | Địa Chi | Đông | Chấn | 82,5 | 97,5 | Thiên nguyên long |
| 8 | Ất | Thiên Can | Đông | Chấn | 97,5 | 112,5 | Nhân nguyên long |
| 9 | Thìn | Địa Chi | Đông Nam | Tốn | 112,5 | 127,5 | Địa nguyên long |
| 10 | Tốn | Quái | Đông Nam | Tốn | 127,5 | 142,5 | Thiên nguyên long |
| 11 | Tỵ | Địa Chi | Đông Nam | Tốn | 142,5 | 157,5 | Nhân nguyên long |
| 12 | Bính | Thiên Can | Nam | Ly | 157,5 | 172,5 | Địa nguyên long |
| 13 | Ngọ | Địa Chi | Nam | Ly | 172,5 | 187,5 | Thiên nguyên long |
| 14 | Đinh | Thiên Can | Nam | Ly | 187,5 | 202,5 | Nhân nguyên long |
| 15 | Mùi | Địa Chi | Tây Nam | Khôn | 202,5 | 217,5 | Địa nguyên long |
| 16 | Khôn | Quái | Tây Nam | Khôn | 217,5 | 232,5 | Thiên nguyên long |
| 17 | Thân | Địa Chi | Tây Nam | Khôn | 232,5 | 247,5 | Nhân nguyên long |
| 18 | Canh | Thiên Can | Tây | Đoài | 247,5 | 262,5 | Địa nguyên long |
| 19 | Dậu | Địa Chi | Tây | Đoài | 262,5 | 277,5 | Thiên nguyên long |
| 20 | Tân | Thiên Can | Tây | Đoài | 277,5 | 292,5 | Nhân nguyên long |
| 21 | Tuất | Địa Chi | Tây Bắc | Càn | 292,5 | 307,5 | Địa nguyên long |
| 22 | Càn | Quái | Tây Bắc | Càn | 307,5 | 322,5 | Thiên nguyên long |
| 23 | Hợi | Địa Chi | Tây Bắc | Càn | 322,5 | 337,5 | Nhân nguyên long |
| 24 | Nhâm | Thiên Can | Bắc | Khảm | 337,5 | 352,5 | Địa nguyên long |
