Lễ hội đền Kỳ Cùng, đền Tả Phủ diễn ra khi nào và ở đâu?
Lễ hội đền Kỳ Cùng, đền Tả Phủ (còn gọi lễ hội Kỳ Cùng, Tả Phủ, hay lễ hội truyền thống đền Tả Phủ, Kỳ Cùng) diễn ra từ ngày 22 tới ngày 27 tháng Giêng âm lịch hằng năm, tại hai ngôi đền cùng nằm bên sông Kỳ Cùng thuộc thành phố Lạng Sơn, tỉnh Lạng Sơn1. Đền Kỳ Cùng nay ở phường Đông Kinh, đền Tả Phủ nay ở phường Kỳ Lừa (tên phường theo đơn vị hành chính hiện hành; các nguồn trước đây ghi đền Kỳ Cùng ở phường Vĩnh Trại và đền Tả Phủ ở phường Hoàng Văn Thụ)123.
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnĐền Kỳ Cùng được xây dựng vào khoảng thời Hậu Lê, ban đầu là ngôi miếu nhỏ thờ Thần Giao Long, tức thần sông Kỳ Cùng; trải qua quá trình lịch sử, đền hiện thờ Quan lớn Tuần Tranh, một vị quan được cử lên trấn ải tại Lạng Sơn12. Đền Tả Phủ được nhân dân 7 phường của Lạng Sơn và khách buôn 13 tỉnh Trung Quốc xây dựng vào năm Chính Hòa thứ 4 (1683) để tri ân, phụng thờ Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài23.
Vì sao kiệu Quan lớn Tuần Tranh được rước từ đền Kỳ Cùng sang đền Tả Phủ?
Kiệu đặt bát hương Quan lớn Tuần Tranh được rước từ đền Kỳ Cùng sang đền Tả Phủ để tạ ơn Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài, người theo truyền thuyết đã minh oan cho Quan lớn Tuần Tranh1. Đây được xem là sợi dây gắn kết hai di tích thành một lễ hội chung, nên lễ hội mang cả hai tên: lễ hội truyền thống đền Kỳ Cùng, Tả Phủ, hay lễ hội truyền thống đền Tả Phủ, Kỳ Cùng1.
Loại tri thức: Trường phái: Truyền thuyết địa phươngDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTheo truyện kể được các nguồn ghi lại, Quan lớn Tuần Tranh bị oan khuất và được Hán Quận công Thân Công Tài chứng minh, giải oan. Vì vậy, để báo đáp công ơn, hằng năm trong dịp lễ hội, bát hương Quan lớn Tuần Tranh được nhân dân rước từ đền Kỳ Cùng sang đền Tả Phủ, nơi thờ Hán Quận công, để dự hội Đầu pháo và tạ ơn người giải oan1.
Cần phân biệt rõ: câu chuyện giải oan là truyền thuyết dân gian gắn với hai nhân vật được thờ, không phải sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng. Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnPhần có cơ sở văn bản và được các nguồn nhà nước ghi nhận là việc đền Tả Phủ dựng năm Chính Hòa thứ 4 (1683) và công lao của Thân Công Tài trong việc mở mang thương trường, giao lưu buôn bán giữa Việt Nam và Trung Quốc cuối thế kỷ 17, mở mang 7 con đường và 7 phường cho phố chợ Kỳ Lừa23.
Hai ngôi đền trong lễ hội: đối chiếu nhanh
| Tiêu chí | Đền Kỳ Cùng | Đền Tả Phủ |
|---|---|---|
| Phường hiện hành | Phường Đông Kinh, tỉnh Lạng Sơn | Phường Kỳ Lừa, tỉnh Lạng Sơn |
| Tên phường trong nguồn cũ | Phường Vĩnh Trại | Phường Hoàng Văn Thụ |
| Vị thờ | Ban đầu thờ Thần Giao Long (thần sông Kỳ Cùng); hiện thờ Quan lớn Tuần Tranh | Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài |
| Năm dựng theo nguồn | Khoảng thời Hậu Lê | Năm Chính Hòa thứ 4 (1683) |
| Danh hiệu | Di tích cấp quốc gia năm 1993 | Di tích cấp quốc gia năm 1993 |
Nguồn: các bài của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và báo Nhân Dân123.
Trình tự lễ hội theo ngày 22 tới 27 tháng Giêng
Phần lễ chính tập trung chủ yếu vào hai ngày 22 và 27 tháng Giêng, gồm lễ tế khai hội, đón rước và lễ an vị, lễ tạ12. Đúng vào giờ Ngọ ngày 22 tháng Giêng, lễ rước kiệu đặt bát hương Quan lớn Tuần Tranh từ đền Kỳ Cùng sang đền Tả Phủ được thực hiện trang nghiêm, long trọng. Đến ngày 27 tháng Giêng, kiệu lại được rước về đền Kỳ Cùng1.
| Ngày (tháng Giêng âm lịch) | Nội dung chính |
|---|---|
| 22 | Lễ tế khai hội; giờ Ngọ rước kiệu bát hương Quan lớn Tuần Tranh từ đền Kỳ Cùng sang đền Tả Phủ |
| 24 | Đêm diễn văn nghệ (theo thông tin năm 2025) |
| 26 | Chương trình văn nghệ đêm 26 tháng Giêng âm lịch; hội thi giã bánh giầy, bánh ngải; hội đua bè mảng trên sông Kỳ Cùng (theo thông tin năm 2026) |
| 27 | Sáng tranh cướp đầu pháo; rước kiệu Quan lớn Tuần Tranh về đền Kỳ Cùng; lễ an vị, lễ tạ |
Bảng tổng hợp từ các nguồn123. Các hoạt động hưởng ứng có thể thay đổi theo từng năm; nguồn năm 2025 ghi đêm văn nghệ ngày 24 tháng Giêng, nguồn năm 2026 ghi chương trình văn nghệ đêm 26 tháng Giêng23.
Phần hội có gì đặc sắc?
Đặc sắc nhất trong lễ hội là màn tranh cướp đầu pháo vào sáng ngày 27 tháng Giêng1. Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnTheo dân gian trong vùng truyền tụng, đầu pháo được thờ cúng quanh năm theo phong tục của nhà đền; người tranh được đầu pháo mang về nhà thờ thì gia đình và dòng tộc được cho là gặp nhiều may mắn, làm ăn phát đạt1. Đây là quan niệm dân gian, không phải điều được kiểm chứng.
Loại tri thức: Trường phái: Truyền thuyết địa phươngDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnVề nguồn gốc hội Đầu pháo, nhân dân trong vùng kể rằng vào thời kỳ Tả đô đốc Hán quận công Thân Công Tài nhậm chức, có một năm giặc cướp nổi lên quấy nhiễu dân lành; ông đã huy động lực lượng đồn trú phối hợp cùng nhân dân đánh tan giặc, sau đó cho nhân dân trong vùng hằng năm mở hội mừng thắng trận vào dịp đầu xuân, hội Đầu pháo bắt đầu từ đó1.
Phần hội còn có các trò chơi và diễn xướng dân gian như cờ tướng, kéo co, đẩy gậy, võ thuật, lễ hội ẩm thực, hát sli, lượn, quan họ12. Nguồn năm 2026 ghi thêm hát sli, lượn, lảy cỏ trong phần hội3. Các hoạt động này diễn ra với sự tham gia của đông đảo các tầng lớp nhân dân thành phố Lạng Sơn và du khách thập phương12.
Lễ hội của ai và mang ý nghĩa gì?
Lễ hội là sự gắn kết về nghi thức tế lễ, rước kiệu và các trò chơi, diễn xướng dân gian của nhân dân các dân tộc thành phố Lạng Sơn, không phải lễ riêng của một dân tộc23. Đây cũng là dịp để người dân tỏ lòng biết ơn công đức của Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài và Quan lớn Đệ ngũ Tuần Tranh, những người có công dẹp giặc, giữ gìn sự bình yên cho nhân dân23.
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnNăm 1993, hai di tích đền Kỳ Cùng và đền Tả Phủ được Bộ Văn hóa, Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng cấp quốc gia; năm 2015, lễ hội đền Kỳ Cùng, đền Tả Phủ được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia123.
Bảo tồn và phát huy di sản
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnNăm 2018, di tích đền Kỳ Cùng (khi đó ghi là phường Vĩnh Trại) được tu bổ, tôn tạo, mở rộng diện tích đền chính từ 285 mét vuông lên 487,3 mét vuông với kinh phí gần 20 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa1. Từ năm 2019, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lạng Sơn lồng ghép các hoạt động trong Tuần Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tổ chức đua bè mảng gắn với lễ hội, trồng hoa đào tại một số điểm ven sông Kỳ Cùng1. Năm 2023, Sở đã mở 10 lớp truyền dạy các làn điệu dân ca Then, Sli, Lượn và các điệu múa sư tử mèo, cùng nghề thêu, dệt truyền thống1.
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu
Thứ nhất, lễ hội gắn với hai nhân vật được thờ, nhưng chỉ phần liên quan đến Thân Công Tài và việc dựng đền năm 1683 mới có dấu vết văn bản và được nguồn nhà nước ghi nhận; câu chuyện giải oan cho Quan lớn Tuần Tranh thuộc truyền thuyết123. Thứ hai, các hoạt động hưởng ứng thay đổi theo từng năm, nên lịch cụ thể cần đối chiếu thông báo của địa phương. Thứ ba, tên phường trong các nguồn trước và sau khi sắp xếp đơn vị hành chính khác nhau, vì vậy khi tra cứu nên dùng cả tên hiện hành và tên cũ để tránh nhầm123.
