Lục Hào đoán thời điểm sự việc ứng bằng những quy tắc nào: tĩnh đợi ngày trị hoặc ngày xung, động đợi ngày hợp hoặc ngày trị, quá vượng đợi mộ hoặc xung, tuần không đợi ra tuần hoặc gặp xung, nguyệt phá đợi qua tháng hoặc gặp hợp

Ứng kỳ trong Lục Hào là gì?

Ứng kỳ là mốc thời gian mà một sự việc đã được quẻ báo trước nay thực sự hiện ra. Nói cách khác, khi đã luận xong cát hung, người xem còn phải trả lời câu hỏi tiếp theo: việc ấy xảy ra vào lúc nào. Tăng San Bốc Dịch của Dã Hạc lão nhân dành hẳn một chương, chương 26D mang tên Các môn loại ứng kỳ tổng chú, để gom các quy tắc định thời điểm lại thành một mối. Cách tiếp cận ở đây không phải là đoán mò theo cảm giác, mà là gắn thời điểm với trạng thái cụ thể của hào Dụng thần trong quẻ.

Cần phân biệt hai việc khác nhau. Một là định tính: việc này tốt hay xấu, thành hay bại. Hai là định thời: nếu thành thì thành vào khoảng nào, nếu bại thì bại vào khoảng nào. Ứng kỳ thuộc việc thứ hai. Trong một số quẻ, người hỏi không cần biết tốt xấu mà chỉ cần biết khi nào, chẳng hạn hỏi "bao giờ tôi chuyển nhà", "bao giờ giấy tờ xong". Khi ấy trọng tâm phân tích dồn hết vào ứng kỳ, còn cát hung chỉ là bối cảnh.

Năm nhóm quy tắc cốt lõi

Theo Tăng San Bốc Dịch chương 26D, có thể gom các quy tắc định ứng kỳ thành năm nhóm chính, mỗi nhóm ứng với một trạng thái của hào Dụng thần.

Hào tĩnh thì đợi ngày trị hoặc ngày xung

Hào tĩnh là hào không phát động trong quẻ. Với hào tĩnh, quy tắc là đợi đến ngày có địa chi trùng với địa chi của hào, gọi là ngày trị, hoặc đợi ngày có địa chi xung với hào, gọi là ngày xung. Ngày trị được xem là mốc ứng kỳ chuẩn nhất cho hào tĩnh, vì khi ấy hào được đúng khí của chính nó. Ngày xung là mốc phụ, dùng khi hào tĩnh cần một cú đẩy từ bên ngoài mới bộc lộ.

Nguyên lý "Mộ trung nhân bất xung bất phát", nghĩa là người trong Mộ không gặp xung thì không phát, giải thích vì sao nhiều hào tĩnh mãi không lộ diện cho tới khi có ngày xung tới. Các tài liệu Dịch lý cũng nhắc tới cặp nguyên tắc "Xung Không tức khởi, Phá Mộ tắc khai", nghĩa là xung vào chỗ Không thì làm cho trở dậy, phá Mộ thì mở ra.

Hào động thì đợi ngày hợp hoặc ngày trị

Hào động là hào đã phát động, tức đã có tín hiệu chuyển biến trong quẻ. Với hào động, quy tắc là đợi ngày hợp hoặc ngày trị. Ngày hợp là ngày có địa chi tạo thành lục hợp với địa chi của hào, ví dụ hào Tý đợi ngày Sửu. Ngày trị là ngày trùng địa chi với hào, ví dụ hào Tý đợi ngày Tý. Hai mốc này không loại trừ nhau, và tùy tình huống cụ thể mà người xem chọn mốc nào trước.

Có cách luận cho rằng khi nguyên thần sinh Thế mà động rồi bị hồi đầu khắc, thì có thể đợi tới ngày khắc hào gây hồi đầu khắc, hoặc đợi tới ngày mà nguyên thần được lâm trị để không còn sợ hồi đầu khắc nữa. Đây là cách vận dụng ngày trị và ngày khắc như hai mốc bổ trợ.

Hào quá vượng thì đợi ngày mộ hoặc ngày xung

Hào ở trạng thái quá vượng là hào đã đến cực điểm của vượng khí. Theo lẽ thịnh suy, quá vượng thì tất phải có lúc suy, và mốc ấy thường gắn với Mộ hoặc với xung. Mộ là trạng thái bị giam vào kho, làm cho hào tạm mất tác dụng. Xung là cú đánh mạnh làm hào bộc lộ hết mức rồi hết đà. Quy tắc này nhắc người xem rằng một hào đang rất mạnh không có nghĩa là việc sẽ xảy ra ngay, mà còn phải đợi tới lúc vượng khí bị chặn lại, thì sự việc mới lộ diện đúng thời điểm.

Hào tuần không thì đợi ra tuần hoặc gặp xung

Tuần không là tình trạng mà mỗi tuần có hai địa chi không được ghép với thiên can trong vòng mười ngày. Hào rơi vào hai địa chi ấy bị coi là Không, tức tạm thời mất hiệu lực. Quy tắc là đợi tới khi ra khỏi tuần, tức tới ngày mà địa chi ấy được ghép lại với thiên can, hoặc đợi tới ngày xung vào chỗ Không. Cả hai mốc này đều làm cho hào Không trở lại hoạt động được. Trong Tăng San Bốc Dịch, tác giả nhấn mạnh rằng Thế hào lâm Tuần Không là một trong những dấu hiệu đáng lưu ý khi luận cát hung lẫn ứng kỳ.

Hào bị nguyệt phá thì đợi qua tháng hoặc gặp hợp

Nguyệt phá là tình trạng hào bị nguyệt kiến xung phá. Quy tắc là đợi qua tháng, tức sang tháng khác thì hào không còn bị nguyệt kiến cũ xung nữa, hoặc đợi ngày hợp để hàn gắn lại. Tăng San Bốc Dịch xếp Nguyệt phá thành chương riêng, chương 27, ngay sau chương 26, cho thấy đây là khái niệm được xem trọng ngang với Tuần không và Sanh Vượng Mộ Tuyệt.

Bảng trạng thái dụng thần và ứng kỳ thường gán

Bảng dưới đây tổng hợp lại các quy tắc nói trên theo trạng thái của hào Dụng thần. Cột nguồn ghi rõ chương mục của Tăng San Bốc Dịch mà quy tắc ấy thuộc về.

Ví dụ quẻ lập bằng LapQueLucHao và ứng kỳ theo từng quy tắc

Để minh hoạ, dưới đây là một quẻ giả định được lập bằng công cụ LapQueLucHao. Quẻ này không chép từ nguồn nào, mà chỉ dùng để trình bày cách áp quy tắc ứng kỳ.

Giả sử người hỏi gieo quẻ vào ngày Ất Mùi, tháng Bính Thân, hỏi về việc xin việc làm. Quẻ gieo được là Thuỷ Địa Tỷ, động hào tam và hào ngũ. Sau khi nạp giáp, quẻ có cấu trúc như sau:

• Hào sáu: Thê Tài Tý Thuỷ, tĩnh
• Hào năm: Huynh Đệ Tuất Thổ, động
• Hào bốn: Tử Tôn Thân Kim, tĩnh
• Hào ba: Quan Quỷ Mão Mộc, động
• Hào hai: Phụ Mẫu Tỵ Hoả, tĩnh
• Hào một: Huynh Đệ Mùi Thổ, tĩnh, trì Thế

Giả sử Dụng thần là Quan Quỷ Mão Mộc ở hào ba, đang động. Hào này động nên theo quy tắc "hào động đợi ngày hợp hoặc ngày trị". Địa chi Mão hợp với Tuất, nên ngày Tuất là một mốc ứng kỳ. Địa chi Mão trùng với ngày Mão, nên ngày Mão là mốc thứ hai. Ngoài ra Quan Quỷ Mão Mộc còn có thể bị ảnh hưởng bởi hào Huynh Đệ Tuất Thổ động ở hào năm, vì Tuất hợp Mão, cho nên mốc ngày Tuất càng được củng cố.

Nếu áp dụng lịch can chi của lõi tính để quy ra ngày dương, thay vì đếm tay, thì sau ngày gieo quẻ Ất Mùi, các ngày Mão và Tuất gần nhất sẽ được xác định cụ thể. Chẳng hạn nếu ngày gieo quẻ là ngày Ất Mùi dương lịch tương ứng một ngày trong tháng 8, thì ngày Mão kế tiếp rơi vào khoảng bốn ngày sau, còn ngày Tuất rơi vào khoảng mười một ngày sau. Cách quy đổi này giúp người xem không phải tự đếm can chi, và tránh nhầm lẫn khi tháng có ngày trùng địa chi.

Trong cùng quẻ ấy, nếu hào Thế là Huynh Đệ Mùi Thổ đang tĩnh, thì theo quy tắc "hào tĩnh đợi ngày trị hoặc ngày xung", ứng kỳ cho hào Thế là ngày Mùi hoặc ngày Sửu. Nếu hào Tử Tôn Thân Kim đang tĩnh mà lại ở trạng thái quá vượng do được tháng Thân trợ lực, thì theo quy tắc "quá vượng đợi mộ hoặc xung", ứng kỳ có thể là ngày Sửu (mộ của Kim) hoặc ngày Dần (xung với Thân). Như vậy, chỉ trong một quẻ mà đã có ít nhất ba nhóm mốc ứng kỳ khác nhau, tuỳ theo hào nào được chọn làm trọng tâm.

Vì sao cùng một quẻ có thể ra nhiều ứng kỳ?

Các quy tắc ứng kỳ không loại trừ nhau, mà thường chồng lên nhau. Một hào có thể vừa tĩnh vừa ở trạng thái quá vượng, vừa tuần không, vừa bị nguyệt phá. Khi ấy, mỗi quy tắc cho một mốc khác nhau, và người xem phải cân nhắc xem mốc nào đáng tin hơn dựa trên tình huống cụ thể. Tăng San Bốc Dịch chương 26D có nhắc rằng phải căn cứ vào tình hình thực tế của sự vật mà định, không phân biệt việc lớn việc nhỏ, vật tồn tại lâu dài hay tạm thời, mà cứ nhất loạt dự đoán thì kết quả tất sẽ sai lệch.

Cũng có cách luận nhấn mạnh điều tương tự: xa thì ứng với năm và tháng, gần thì ứng với ngày và giờ. Đây không phải là luật cố định, mà là phán đoán của người xem dựa trên độ gần của việc hỏi. Hỏi việc trong ngày thì ứng kỳ nên tính bằng giờ. Hỏi việc trong tháng thì ứng kỳ nên tính bằng ngày. Hỏi việc trong năm thì ứng kỳ nên tính bằng tháng. Hỏi việc dài hạn nhiều năm thì ứng kỳ nên tính bằng năm.

Chỗ các phái và các sách không thống nhất

Một điểm cần nói rõ là việc chọn đơn vị thời gian, tức chọn ngày, tháng hay năm, không có luật cố định trong sách. Tăng San Bốc Dịch chương 26D chỉ nói phải căn cứ vào tình hình thực tế, chứ không đưa ra một bảng quy đổi cứng. Cũng có cách luận chỉ nói xa thì ứng năm tháng, gần thì ứng ngày giờ, chứ không định ngưỡng cụ thể. Đây là chỗ phán đoán của người xem, và các thầy khác nhau có thể chọn đơn vị khác nhau cho cùng một quẻ.

Một điểm không thống nhất khác là thứ tự ưu tiên giữa các quy tắc. Có phái đặt nặng ngày trị, cho rằng hào tĩnh phải đợi đúng ngày trị mới ứng, còn ngày xung chỉ là mốc phụ. Có phái lại cho rằng ngày xung quan trọng hơn, vì xung mới làm hào động và bộc lộ. Tăng San Bốc Dịch chương 26D trình bày cả hai mốc mà không xếp hạng rõ ràng, để người xem tự cân nhắc.

Về tuần không, cũng có hai cách hiểu. Một cách hiểu là đợi ra khỏi tuần thì hào tự khắc hoạt động lại, không cần xung. Cách hiểu khác là phải đợi ngày xung vào chỗ Không thì hào mới thực sự khởi. Tăng San Bốc Dịch chương 26a và 26D đều nhắc tới tuần không, nhưng không khẳng định dứt khoát cách nào đúng hơn.

Về nguyệt phá, Tăng San Bốc Dịch chương 27 xếp thành chương riêng và có phần nghiêm khắc, cho rằng hào bị nguyệt phá thường khó dùng. Nhưng các sách đời sau có khi nới lỏng hơn, cho rằng nếu hào được nhật thần sinh hoặc được hào động sinh thì vẫn có thể cứu được, và ứng kỳ là lúc được hợp lại. Đây là chỗ các sách không hoàn toàn đồng thuận.

Giới hạn của ứng kỳ trong Lục Hào

Ứng kỳ là phần khó kiểm chứng nhất của Lục Hào. Cát hung có thể đối chiếu với kết quả cuối cùng, còn ứng kỳ thì phải đối chiếu với thời điểm, mà thời điểm thì dễ bị kéo giãn hoặc co lại tuỳ theo cách nhìn. Một việc xảy ra trong vòng ba tháng có thể được coi là ứng với mốc tháng, cũng có thể được coi là ứng với mốc ngày nếu người xem chọn ngày gần nhất. Vì vậy, ứng kỳ không nên dùng để hẹn ngày cho việc hệ trọng như ký kết hợp đồng lớn, phẫu thuật, hay quyết định đầu tư. Việc hệ trọng nên dựa trên thông tin thực tế và ý kiến chuyên môn, còn ứng kỳ chỉ nên xem như một tham khảo có tính chất định hướng.

Cũng cần lưu ý rằng các quy tắc ứng kỳ nói trên được trình bày trong Tăng San Bốc Dịch chương 26D, một tác phẩm cổ, và không có nghĩa là chúng đúng trong mọi trường hợp. Người xem nên ghi chép lại quẻ và kết quả thực tế để tự đối chiếu, thay vì áp dụng máy móc. Cách làm này vừa giữ được tinh thần của sách, vừa tránh được việc biến ứng kỳ thành một lời hứa cứng mà thực tế không đáp ứng được.

Tổng kết các mốc ứng kỳ thường dùng

Có thể gom lại thành một bảng tra nhanh các mốc ứng kỳ thường dùng, để tiện đối chiếu khi luận quẻ.

Bảng này không thay thế cho việc đọc kỹ Tăng San Bốc Dịch chương 26D và các chương liên quan, mà chỉ là công cụ tra cứu nhanh. Khi luận một quẻ cụ thể, vẫn phải xem xét toàn bộ cấu trúc quẻ, mối quan hệ giữa các hào, ảnh hưởng của nhật thần và nguyệt kiến, rồi mới quyết định mốc ứng kỳ nào đáng tin hơn.