TL;DR: Cúng giỗ chay không có một danh sách món cố định, mà tùy vùng miền và gia đình. Các món chay thường gặp trong mâm giỗ gồm gỏi cuốn chay, canh kiểm, mắm chay, bánh bèo, bánh nậm, bánh lọc, lẩu nấm, mít trộn, mít xào. Nên cúng chay khi người mất ăn chay trường, khi gia đình theo Phật giáo và muốn tránh sát sinh, hoặc khi con cháu muốn hồi hướng công đức lành cho người đã khuất.
Cúng giỗ chay là gì và khác gì cúng giỗ mặn?
Cúng giỗ chay là lễ giỗ dùng toàn đồ ăn thực vật, không có thịt cá, không sát sinh để tế lễ. Cúng giỗ mặn là lễ giỗ có thịt, cá, rượu. Sự khác biệt không chỉ ở nguyên liệu, mà ở quan niệm về việc dâng lễ: cúng mặn nhấn vào việc bày biện cho đủ đầy, còn cúng chay nhấn vào tâm thanh tịnh và việc tránh gây nghiệp sát cho người còn sống lẫn người đã khuất[1][5].
Trong thực tế, rất nhiều gia đình Việt Nam vẫn cúng giỗ theo lối mặn, coi đó là phong tục truyền lại từ ông bà. Bài viết này không phán xét lối cúng nào đúng hay sai, mà trình bày cách hiểu của Phật giáo và thực tế các mâm cỗ chay đang được dùng, để người đọc có cơ sở tự chọn cho phù hợp với gia đình mình.
Khi nào nên cúng giỗ chay?
Không có quy định bắt buộc mọi đám giỗ phải cúng chay. Việc cúng chay hay mặn tùy hoàn cảnh cụ thể của từng gia đình, tùy duyên mà tưởng niệm[3]. Tuy nhiên, có mấy trường hợp mà cúng chay được xem là hợp lẽ hơn.
Người mất ăn chay trường hoặc theo Phật
Nếu người quá cố khi sinh tiền ăn chay trường, hoặc là người tu hành, thì con cháu thường làm giỗ chay để đúng với nếp sống của người ấy. Một bài trên Báo Vĩnh Long kể lại: bà nội mất khi tác giả còn nhỏ, bà ăn chay trường, nên về sau mỗi lần giỗ bà, ba mẹ tác giả đều làm món chay để cúng[6]. Đây là cách làm xuất phát từ việc tôn trọng thói quen ăn uống của người đã khuất lúc sinh thời.
Gia đình theo Phật giáo và muốn tránh sát sinh
Quan điểm phổ biến trong Phật giáo cho rằng cúng giỗ mà giết hại sinh vật là tạo thêm nghiệp sát cho cả người cúng lẫn người được cúng. Trong tội sát sinh, kinh Phật nói rằng tự mình giết, vì mình mà con vật bị chết, thấy người ta giết mà mình vui mừng, đều có liên quan đến tội này[1]. Vì vậy, người Phật tử thường chọn dâng lễ chay thành kính, tổ chức niệm Phật tụng kinh, phóng sinh để hồi hướng công đức, cầu cho vong linh được tiêu nghiệp tăng phước[1].
Khi con cháu muốn hồi hướng công đức lành
Một số gia đình chọn cúng chay không nhất thiết vì người mất ăn chay, mà vì muốn dành trọn ngày giỗ cho việc tụng kinh, niệm Phật, làm việc thiện rồi hồi hướng cho người đã khuất. Trong trường hợp ấy, mâm cỗ chay chỉ là phần lễ vật tối thiểu, còn phần chính là tâm thành và việc làm phước[3][5].
Mâm cúng giỗ chay thường bày những món gì?
Không có một danh sách món chay cố định cho mọi đám giỗ. Mâm cúng chay phụ thuộc vào vùng miền, mùa nào thức nấy và khẩu vị của gia đình. Dưới đây là những món thường xuất hiện trong các mâm giỗ chay đã được ghi chép lại.
Các món chay phổ biến trong mâm giỗ
Một đám giỗ chay ở vùng quê cố đô Huế được ghi lại gồm các món: dưa mắm làm từ đu đủ gọi là mắm chay, bánh bèo, bánh nậm, bánh lọc đều là chay, lẩu nấm chay, gỏi ngó sen, mít trộn, mít xào, mít kho và trái vả trộn[4]. Đây là những món đặc sản xứ Huế, cho thấy mâm giỗ chay mang đậm dấu ấn địa phương.
Một gia đình ở miền Tây lại có mâm giỗ chay khác: gỏi cuốn chay với tàu hũ, tàu hũ ky, khoai môn, bún tàu chiên giòn, đậu phộng rang; canh kiểm nước cốt dừa nấu với bí rợ, khoai lang, khoai môn, đậu đũa, nấm mèo, đậu phộng; và đặc biệt là món mắm chay truyền thống của gia đình[6]. Món mắm chay này được trộn từ khóm, dưa leo, cà rốt, củ cải muối, khoai môn, bún tàu, tàu hũ ky, tàu hũ, thính, ớt[6].
Có thể thấy mâm giỗ chay rất đa dạng, không gò bó vào một vài món nhất định. Nguyên liệu thường là rau củ theo mùa, đậu hũ, tàu hũ ky, nấm, bún tàu, các loại bánh làm từ gạo và bột.
Bảng đối chiếu các món chay theo vùng miền
| Vùng miền | Món chay thường gặp trong mâm giỗ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Một đám giỗ ở vùng quê Huế | Bánh bèo, bánh nậm, bánh lọc, gỏi ngó sen, mít trộn, mít xào, mít kho, trái vả trộn, lẩu nấm chay, dưa mắm (mắm chay từ đu đủ) | Nhiều món bánh làm từ gạo, rau củ địa phương[4] |
| Một gia đình ở Vĩnh Long | Gỏi cuốn chay, canh kiểm nước cốt dừa, mắm chay trộn khóm, dưa leo, củ cải muối, tàu hũ ky, thính | Nguyên liệu phong phú, có món mắm chay riêng của gia đình[6] |
Mâm cỗ chay tối giản
Với những gia đình không có điều kiện làm nhiều món, mâm cúng chay có thể chỉ gồm nhang đèn, hoa quả và vài món tinh khiết. Một bài viết trên trang Phật giáo nhấn mạnh: chỉ cần nhang đèn, hoa quả với vài món tinh khiết, một nén hương thành tâm để tỏ lòng thành kính[1]. Điều cốt lõi là lòng thành, không phải số lượng món.
Cúng giỗ chay có phải chỉ thắp hương hoa là đủ?
Không hẳn. Có ý kiến cho rằng cúng giỗ mà chỉ có hương hoa, không có mâm cỗ dâng cúng là chưa đủ lễ[3]. Lễ phẩm cúng giỗ biểu trưng cho tấm lòng hiếu thuận của con cháu, lễ bạc mà lòng thành, ngoài hoa trái hương đèn thì nên có mâm cỗ[3].
Tuy nhiên, mâm cỗ ấy không nhất thiết phải lớn. Điều quan trọng là có lễ vật dâng cúng, dù ít, để tỏ lòng thành kính với người đã khuất. Với người Phật tử, mâm cỗ ấy nên là cỗ chay, không sát hại sinh vật, không rượu chè say sưa[3].
Cúng giỗ chay nhưng đãi khách mặn có được không?
Đây là câu hỏi thực tế của nhiều gia đình, đặc biệt ở những nơi khách đến dự giỗ đông và không quen ăn chay. Có ý kiến cho rằng nếu mình và họ hàng chưa thể ăn chay được, thì mình có thể nấu cúng cho ông bà một mâm cơm chay riêng, còn phần mình và họ hàng bạn bè thân thuộc tùy ý muốn đãi như thế nào cũng được[2]. Như thế, ông bà sẽ khỏi mang tiếng là vì ông bà mà mình sát sanh hại vật[2].
Nhưng cũng có ý kiến phản bác cách làm nửa vời này. Một bài viết trên báo Pháp Luật Việt Nam cho rằng "giỗ chay nhưng đãi mặn" thì tiếng là giỗ chay nhưng chỉ với vài ba món để trên ban thờ, so với tràn ngập thịt cá trong bàn tiệc thì mấy món chay kia chỉ là hình thức giả tạm[5]. Quan điểm này cho rằng nếu đã chọn cúng chay vì lòng từ bi, thì nên làm cho trọn vẹn, không nên đối phó bằng hình thức.
Hai cách nhìn này không thống nhất với nhau. Bài viết này ghi nhận cả hai, người đọc tùy hoàn cảnh và quan điểm của gia đình mà chọn cách phù hợp.
Có nên chọn ngày Chủ nhật để cúng giỗ chay không?
Có thể. Có gia đình không cúng đúng vào ngày giỗ mà chọn ngày Chủ nhật để con cháu sum vầy[3]. Theo tư vấn của Tổ Tư vấn báo Giác Ngộ, việc chọn ngày Chủ nhật để cúng giỗ cho con cháu được sum vầy đầy đủ, trong tinh thần phương tiện cũng không có gì trở ngại, nhưng cần nhắc lại chính xác ngày giỗ cho con cháu nghe để ghi nhớ[3].
Một bài trên trang Phật giáo cho rằng thực tế không có ông bà nào hiện về hưởng dụng những thứ ấy, và ngày kỵ giỗ chẳng qua là một kỷ niệm nhằm tưởng nhớ đến thâm ân của người đã khuất, nhắc nhở người còn sống noi theo tấm gương tốt của người đã mất[2].
Những điều nên làm trong ngày giỗ chay
Ngoài việc bày mâm cỗ chay, ngày giỗ chay thường kèm theo các hoạt động tâm linh và cộng đồng.
Tụng kinh, niệm Phật
Nếu hội đủ duyên lành, nên tập trung con cháu tụng một thời kinh cầu siêu, dâng cúng hương hoa và cỗ chay, làm phước thiện để hồi hướng công đức, bữa cơm gia đình cần thân mật và ấm cúng, nên nhắc lại lược sử của ông bà, cha mẹ lúc sinh tiền để con cháu ghi nhớ và noi gương[3].
Một đám giỗ chay ở Huế được ghi lại cho thấy cả nhà cùng tụng kinh trước và trong ngày giỗ. Kinh gia đình tụng gồm Kinh cầu an, kinh cầu siêu, kinh Vu lan bồn, kinh Báo hiếu[4]. Cả nhà cùng tụng kinh, niệm Phật, lễ Phật, có người đi chuông, người đi mõ rất chuẩn mực như một đạo tràng trong chùa[4].
Ăn chay trong ngày giỗ
Trong đám giỗ chay ở Huế, cả nhà đều ăn chay trong ba ngày. Các món chay nấu khá giản dị và tự gia đình mua đồ về nấu[4]. Điều này cho thấy cúng chay không chỉ là việc bày lên bàn thờ, mà còn là việc cả gia đình cùng ăn chay để hồi hướng công đức.
Người viết bài ấy nghe kể rằng trong 7 ngày hay 49 ngày thậm chí 100 ngày sau khi người mất, cả nhà cùng cúng chay, ăn chay hồi hướng cho người mất[4]. Đây là một thực hành được ghi nhận ở một vùng quê, không phải phổ biến ở mọi nơi.
Thăm mộ, thắp hương
Trong đám giỗ chay ở Huế, cả nhà ra nghĩa trang, đến mộ thắp hương và tụng kinh niệm chú tại đó[4]. Gia đình còn đốt một đống củi bên mộ, với quan niệm để cho nơi đây ấm áp, cho người mất không bị lạnh lẽo[4]. Đây là một phong tục địa phương, không phải nghi thức Phật giáo chính thống.
Lưu ý về tâm thế khi cúng giỗ chay
Cúng giỗ chay nhưng xin hãy chay tịnh ngay từ trong tâm thức của chính mình, từ chính tấm lòng biết ơn của những người con, người cháu đối với tổ tiên, chứ không chỉ là trên hình thức[5]. Đây là điểm được nhấn mạnh trong các bài viết về cúng giỗ chay.
Một bài viết trên báo Pháp Luật Việt Nam phân tích câu "trần sao âm vậy" và "âm dương vô nhị lý". Theo bài này, "trần sao âm vậy" nói đến "Lý", tức là chân lý, bản thể, bản chất. Sống chết là khác biệt về hiện tượng nhưng về bản thể là một[5]. Tác giả lập luận rằng việc viện dẫn "trần sao âm vậy" để sửa soạn rượu thịt và dùng sinh mạng của loài vật cùng sự sợ hãi đau đớn của chúng để làm thành mâm cơm cúng cho hương linh là một hành động cần nhìn nhận lại[5].
Quan điểm này cho rằng cúng mặn là một việc làm còn thiếu tình thương, thiếu tính hướng thượng và trân trọng sự sống[5]. Đây là quan điểm của người viết bài báo, không phải quan điểm chung của mọi người Việt Nam. Trên thực tế, rất nhiều gia đình vẫn cúng giỗ mặn theo phong tục truyền thống.
Tóm lại
Cúng giỗ chay là một lựa chọn ngày càng phổ biến, đặc biệt trong các gia đình theo Phật giáo hoặc có người thân ăn chay trường. Mâm cúng giỗ chay không có công thức cố định, mà tùy vùng miền và điều kiện gia đình. Các món thường gặp gồm gỏi cuốn chay, canh kiểm, mắm chay, bánh bèo, bánh nậm, bánh lọc, lẩu nấm, mít trộn, mít xào. Điều quan trọng nhất không phải là mâm cao cỗ đầy, mà là lòng thành kính và việc hồi hướng công đức lành cho người đã khuất.
