TL;DR: Người Hà Nội đầu thế kỷ 20 ăn Tết theo nhịp chợ hoa Hàng Lược, mâm cỗ bánh chưng, dưa hành, pháo và tục xông đất. Thời bao cấp, Tết gắn với xếp hàng, tem phiếu, mậu dịch và quần áo mới cho trẻ con. Ngày nay, chợ hoa Hàng Lược vẫn họp và người Thủ đô vẫn đến đó sắm Tết, dạo chơi dù đào, quất đã mua được ở nhiều nơi.
Người Hà Nội ăn Tết đầu thế kỷ 20 có gì khác hôm nay?
Đầu thế kỷ 20, Tết ở Hà Nội là một chuỗi hoạt động kéo dài từ tháng Chạp tới hết tháng Giêng, gắn chặt với chợ hoa, mâm cỗ và các nghi lễ gia đình. Hoàng Đạo Thúy, người am hiểu Hà Nội, kể lại rằng trẻ con háo hức vì được mặc quần áo mới, ăn bánh chưng, thịt mỡ, dưa hành và đốt pháo, trong khi người lớn lại lo toan chuyện nợ nần, chợ búa[1]. Đây là bức tranh Tết vừa ấm cúng vừa căng thẳng, khác hẳn nhịp Tết tiện nghi ngày nay.
Chợ hoa Hàng Lược và văn hóa mua sắm Tết
Chợ hoa Hàng Lược họp từ ngày 23 tháng Chạp, tức ngày ông Công ông Táo, và kéo dài đến gần giao thừa[2][4]. Theo báo Nhân Dân, chợ có từ cuối thế kỷ 19 khi Pháp lấp khúc sông Tô Lịch để xây chợ Đồng Xuân, tiếp nối chợ hoa bên chợ Cầu Đông từ thế kỷ 15[2]. Theo báo Nhân Dân, thời Nguyễn chợ bán hoa trồng ở các làng Ngọc Hà, Hữu Tiệp; đầu thế kỷ 20 có thêm hoa Tây và củ thủy tiên cho người chơi tao nhã; đến những năm cuối thế kỷ 20, hoa Tết ở Hàng Lược chủ yếu là đào và hải đường[2]. Báo Pháp Luật Việt Nam lại viết chợ hình thành từ thời nhà Lê[4].
Chợ không chỉ để mua bán. Báo Pháp Luật Việt Nam ghi nhận rằng chợ hoa Hàng Lược họp mỗi năm một lần, trừ Tết Đinh Hợi 1947 khi Hà Nội là chiến trường, và đến nay vẫn là "món ăn" tinh thần dịp Tết[4]. Người ta đi chợ hoa để ngắm, để dạo chơi, chụp ảnh, chứ không nhất thiết phải mua[4].
Mâm cỗ Tết và nghi lễ gia đình
Phan Kế Bính trong "Việt Nam phong tục" (1915) ghi lại các tục chung của người Việt: cúng giao thừa nửa đêm ba mươi, cúng gia tiên sáng mồng một với bánh chưng, cá kho, giò, chả, dưa hành, thịt bò[6]. Ông cũng ghi tục kiêng hốt rác ngày Tết, vun rác vào một xó đợi ba hôm động thổ mới đem đổ, và tục nhờ một người phúc hậu dễ tính đến xông đất để cả năm được bán đắt, buôn may[6].
Tết thời bao cấp ở Hà Nội có gì đặc biệt?
Thời bao cấp, Tết Hà Nội gắn với tem phiếu, cửa hàng mậu dịch và nỗi lo xếp hàng. Bài báo trên báo Pháp Luật Việt Nam kể lại lời một kỹ sư về hưu rằng bố mẹ ông "sợ" Tết vì cảnh chen chúc xếp hàng đổi tem phiếu lấy đồ, còn trẻ con thì háo hức vì được sắm quần áo mới[5]. Quần áo thời ấy chỉ mua ở cửa hàng mậu dịch, con trai mặc áo trắng quần xanh, con gái áo vải hoa, và đứa nào có áo mới là chạy đi khoe khắp xóm[5].
Sắm Tết và không khí chuẩn bị
Hữu Lộc viết trên báo Tiền Phong rằng Tết xưa là cảnh tinh mơ xếp hàng ở cửa hàng mậu dịch, tiếng nói cười trong sương mờ se lạnh để chọn cành hoa, cảnh cả nhà ngồi rửa lá dong hai tay lạnh cóng[3]. Mẹ của tác giả thường mua sắm từ rất sớm, mỗi hôm một thứ: vài lạng măng lưỡi lợn, bó miến, mấy cân gạo nếp, đỗ xanh, cân hành muối, mộc nhĩ, nấm hương, hộp mứt, chai rượu, và dặn "phải tranh thủ mua sớm, kẻo nhỡ hết hàng thì nhà mình mất Tết"[3].
Nghi lễ và bữa cơm chiều ba mươi
Trong hồi ức của Hữu Lộc, gia đình vẫn giữ nghi lễ thờ cúng tổ tiên. Bàn thờ gia tiên được lau chùi, chỉnh sửa, các lễ vật như vàng hương, đồ mã, hoa giấy, mâm ngũ quả được đặt trang trọng, và bao giờ cũng có một cành đào nhỏ hoặc lọ hoa để thờ[3]. Bữa cơm chiều ba mươi Tết là dịp cả nhà sum họp, con cháu báo cáo việc đã làm trong năm, ông bà nhắc nhở truyền thống gia đình[3].
Người Hà Nội ngày nay ăn Tết thế nào?
Chợ hoa Hàng Lược vẫn họp mỗi năm. Báo Pháp Luật Việt Nam ghi nhận rằng dù đào, quất có thể mua ở bất kỳ đâu, người dân Thủ đô vẫn đến chợ hoa Hàng Lược để sắm Tết, dạo chơi cùng gia đình và đắm mình trong không khí truyền thống[4].
Các mốc thay đổi chính của Tết Hà Nội
| Thời kỳ | Đặc điểm chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đầu thế kỷ 20 | Chợ hoa Hàng Lược, mâm cỗ bánh chưng, pháo, xông đất, kiêng hốt rác | Theo báo Nhân Dân, Hoàng Đạo Thúy và Phan Kế Bính[2][1][6] |
| Thời bao cấp | Tem phiếu, mậu dịch, xếp hàng, quần áo mới cho trẻ con | Theo báo Pháp Luật Việt Nam và Tiền Phong[3][5] |
| Ngày nay | Chợ hoa Hàng Lược vẫn họp, người Thủ đô vẫn đến sắm Tết và dạo chợ | Theo báo Pháp Luật Việt Nam[4] |
Câu hỏi thường gặp
Người Hà Nội xưa có đốt pháo Tết không?
Có. Hoàng Đạo Thúy ghi lại rằng trẻ con đầu thế kỷ 20 háo hức vì được đốt pháo dịp Tết[1]. Phan Kế Bính cũng ghi tục đốt pháo trong mấy ngày Tết[6]. Tục này bị cấm từ năm 1995.
Chợ hoa Hàng Lược có từ bao giờ?
Theo báo Nhân Dân, chợ hoa Hàng Lược có từ cuối thế kỷ 19, tiếp nối chợ hoa bên chợ Cầu Đông từ thế kỷ 15[2]. Báo Pháp Luật Việt Nam cho biết chợ hình thành từ thời nhà Lê[4].
Tết thời bao cấp khác Tết nay ở điểm nào?
Tết thời bao cấp gắn với tem phiếu, cửa hàng mậu dịch và xếp hàng mua sắm[5]. Ngày nay chợ hoa Hàng Lược vẫn họp và người Thủ đô vẫn đến sắm Tết[4].
