Người mua chung cư ở Hà Nội xem phong thủy để làm gì: nghiên cứu về an ninh tinh thần khi mua nhà

Người mua căn hộ ở các khu đô thị mới Hà Nội xem phong thủy thế nào, và vì sao?

Nghiên cứu định tính của Trương Thị Thúy Hà đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (nay là Tạp chí Dân tộc học và Tôn giáo học) năm 2016 mô tả người mua căn hộ ở các khu đô thị mới ở Hà Nội xem phong thủy khi chọn nhà và bài trí như một cách tìm an ninh tinh thần. Tác giả đặt hiện tượng này trong bối cảnh đô thị hóa mạnh: quỹ đất ở nội thành hạn hẹp, giá đất cao, và căn hộ chung cư trở thành lựa chọn phổ biến của người sống và làm việc ở Hà Nội.

Bài báo nêu bốn nhóm yếu tố tác động tới quyết định mua: vị trí, chất lượng xây dựng, dịch vụ và tiện ích phục vụ sinh hoạt, học tập; phong thủy là nhóm yếu tố được cả người mua, người đầu tư và người thiết kế quan tâm. Đây là nghiên cứu định tính, phỏng vấn và quan sát tại một số khu chung cư, không phải khảo sát diện rộng, nên không thể dùng để nói tỉ lệ người mua quan tâm phong thủy là bao nhiêu. Cũng chưa có nghiên cứu định lượng ở Việt Nam đo mức độ phổ biến của việc xem phong thủy khi mua căn hộ.

Loại tri thức: Trường pháiDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTrong cách hiểu của chính hệ phong thủy, "phong" ám chỉ những dòng năng lượng trôi chảy trong thiên nhiên, hay hiện tượng không khí chuyển động, còn "thủy" tượng trưng cho địa thế. Phong thủy không phải yếu tố đơn lẻ mà là tổng hợp các yếu tố về địa hình, địa thế quanh nhà ở, hướng gió, dòng nước, tọa hướng, hình dạng và bố cục mặt bằng không gian xây dựng.

Các cách thích ứng phong thủy với căn hộ: hướng cửa, tầng, số phòng

Khi không còn đất để dựng nhà riêng theo thế đất, người mua căn hộ chuyển sang đọc phong thủy qua những gì còn chọn được trong một tòa nhà: hướng cửa căn hộ, tầng, số phòng, cách đặt bàn thờ, bàn làm việc, giường ngủ, bếp. Đây là những thích ứng của phong thủy truyền thống vào không gian khép kín của chung cư, không phải những nguyên tắc vốn có của hệ.

Nghiên cứu của Trương Thị Thúy Hà ghi nhận yếu tố phong thủy tham gia vào quyết định chọn mua căn hộ, và điều này tác động trở lại chủ đầu tư trong việc lập dự án và phân phối căn hộ ra thị trường. Nói cách khác, khi người mua để ý hướng và tầng, phía bán cũng phải tính đến những tiêu chí ấy trong cách quảng cáo và xếp căn.

Danh sách dưới đây tách hai loại tiêu chí thường bị gộp làm một: những tiêu chí trùng với yêu cầu kiến trúc và tiện ích, và những tiêu chí thuần quy ước của hệ phong thủy.

Bảng này cho thấy một phần đáng kể lý do người mua nêu ra không đặc trưng cho phong thủy: ánh sáng và thông gió là điều kiện ở tốt, ai cũng muốn, dù có gọi tên phong thủy hay không. Phần thật sự thuộc phong thủy là hướng cửa theo tuổi, tầng theo quan niệm số, và bố cục nội thất theo từng phái.

Vì sao niềm tin ấy lại đứng vững khi mua một tài sản lớn?

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnMột hướng giải thích được Eric W. K. Tsang nêu trong bài "Toward a Scientific Inquiry into Superstitious Business Decision-Making" trên Organization Studies năm 2004: niềm tin vào phong thủy và các dạng mê tín khác giúp người ra quyết định đối phó với tình huống bất định. Kết quả này chưa được lặp lại trên một mẫu độc lập quy mô lớn, và Tsang là người đề xuất khung phân tích, không phải một kết luận đã được giới nghiên cứu xác nhận rộng rãi.

Mua một căn hộ là quyết định tài chính lớn nhất trong đời của nhiều hộ gia đình, với rất nhiều biến số không kiểm soát được: giá thị trường, tiến độ bàn giao, chất lượng thi công, hàng xóm, chính sách. Trong tình huống ấy, phong thủy cung cấp một bộ tiêu chí có vẻ kiểm soát được, biến một quyết định mờ thành một danh sách việc cần làm. Đây là cơ chế tâm lý, không phải bằng chứng cho việc hệ phong thủy đoán đúng vận mệnh.

Một nhóm nghiên cứu khác chỉ ra rằng niềm tin có thể tự tạo ra kết quả qua thay đổi hành vi. Wiseman (2004) tổng thuật các nghiên cứu cho thấy niềm tin mê tín thường xuất hiện ở người có nhu cầu kiểm soát cao và hay lo âu, như một cách đối phó với sự bất định của môi trường xung quanh. Khi niềm tin đổi hành vi, hành vi đổi kết quả, hiệu ứng có thật, nhưng nó không chứng minh cho nội dung của niềm tin.

Cần phân biệt hai câu hỏi. Câu hỏi thứ nhất: người ta có tin và có hành động theo niềm tin ấy không? Nghiên cứu của Trương Thị Thúy Hà (2016) trả lời có, trong phạm vi những người được phỏng vấn ở một số khu đô thị mới Hà Nội. Câu hỏi thứ hai: những tiêu chí ấy có thật sự dự báo được điều gì về cuộc sống sau khi dọn vào không? Chưa có nghiên cứu Việt Nam nào trả lời câu hỏi thứ hai, và đây là chỗ bằng chứng còn thiếu, cần nói rõ thay vì lấp bằng suy đoán.

Khi niềm tin đi vào giá: số nhà, số tầng và dữ liệu thị trường

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnỞ thị trường nước ngoài, ảnh hưởng của quan niệm số lên giá nhà đã được đo bằng dữ liệu giao dịch thật. Nicole M. Fortin và cộng sự công bố trên Economic Inquiry năm 2014 kết quả rằng số nhà tận cùng bằng 4 hoặc 8 có ảnh hưởng tới giá ở những khu vực đông người gốc Hoa. Đây là kết quả trên dữ liệu của thị trường ấy, không phải dữ liệu Việt Nam, và không suy ra được cho người mua Việt Nam khi chưa có nghiên cứu tương ứng.

Pokryshevskaya và Antipov (2015) nghiên cứu quan niệm số ở thị trường căn hộ sơ cấp Saint Petersburg, so sánh tỉ lệ căn đã bán trên tầng 7 với tầng 6 và tầng 8, và tầng 13 với tầng 12 và tầng 14, dùng dữ liệu bán hàng thật thay vì dữ liệu khảo sát. Cách làm này đáng chú ý vì các tầng trong cùng một tòa nhà gồm đúng những căn hộ giống nhau, nên tách được ảnh hưởng của con số khỏi ảnh hưởng của thiết kế. Nhóm tác giả cũng lưu ý rằng quan niệm số phổ biến ở Nga gần với quan niệm phương Tây, nơi số 7 được coi là may mắn và số 13 gắn với điều không may, khác với quan niệm gốc Hoa.

Kết quả ở Saint Petersburg và ở các khu đông người gốc Hoa cho thấy một điều quan trọng cho người đọc Việt Nam: cùng một con số, ở những nền văn hóa khác nhau, có thể mang nghĩa tốt hoặc xấu khác nhau, thậm chí trái ngược. Điều này củng cố cách hiểu rằng phần quy ước của phong thủy là sản phẩm văn hóa, không phải một thuộc tính vật lý của con số hay của tầng nhà.

Ở Việt Nam, chưa có dữ liệu giá căn hộ theo số tầng hay số phòng. Bất kỳ khẳng định nào kiểu "tầng 13 khó bán hơn" hay "tầng 8 được giá hơn" ở thị trường Hà Nội hiện nay đều chưa có nguồn dữ liệu để kiểm chứng, cần nói rõ là chưa có.

Phong thủy căn hộ trong thị trường hiện đại: một sản phẩm được đóng gói

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnOle Bruun, trong cuốn An Introduction to Feng Shui (Cambridge University Press, 2008), mô tả quá trình phong thủy biến đổi thành sản phẩm nội thất hiện đại. Khi phong thủy được đóng gói thành dịch vụ tư vấn, khóa học, vật phẩm bài trí, nó vận hành theo logic thị trường song song với logic tín ngưỡng. Người mua căn hộ ở đô thị mới không chỉ tiếp xúc với phong thủy qua ông thầy trong làng như trước, mà qua môi giới, qua bài đăng quảng cáo dự án, qua các gói tư vấn thiết kế nội thất.

Điều này giúp giải thích vì sao yếu tố phong thủy lại tác động ngược trở lại chủ đầu tư trong việc lập dự án và phân phối căn hộ, như Trương Thị Thúy Hà ghi nhận. Khi người mua hỏi hướng và tầng, phía bán phải có câu trả lời, và câu trả lời ấy trở thành một phần của sản phẩm. Ranh giới giữa "phong thủy truyền thống" và "phong thủy tiếp thị" vì thế ngày càng khó phân biệt.

Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnTrong dòng chảy lịch sử, thuật phong thủy du nhập vào nước ta từ khá sớm, gắn với thời thuộc Đường, và trong tương truyền dân gian, viên thái thú Cao Biền được cho là người giỏi thuật phong thủy, thường dò tìm long mạch để yểm trấn. Truyền thuyết này được nhiều thế hệ thầy địa lý Việt Nam kể lại, song nghiên cứu hiện đại không coi các chi tiết trong đó là sự kiện đã được chứng minh.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: tách phần trùng với tiêu chí ở tốt khỏi phần quy ước

Gợi ý của Nhật Nguyệt: khi đi xem căn hộ, nên tách hai loại tiêu chí ra và cho chúng trọng số khác nhau. Loại thứ nhất gồm những gì kiểm chứng được bằng giác quan và kỹ thuật: ánh sáng tự nhiên vào phòng khách và phòng ngủ, hướng nắng chiều có làm nóng phòng không, gió lùa có thoáng hay bí, cách âm giữa các căn, hành lang có thoát hiểm, thang máy có đủ cho số hộ, tiếng ồn từ đường và từ khu kỹ thuật. Đây là những tiêu chí mà phong thủy truyền thống và kiến trúc hiện đại cùng quan tâm, và cũng là những tiêu chí ảnh hưởng rõ nhất tới chất lượng sống hằng ngày.

Loại tri thức: Trường pháiDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnLoại thứ hai là phần quy ước: hướng cửa hợp tuổi theo một phái nào đó, tầng theo quan niệm số, vị trí bàn thờ, bếp, giường theo từng trường phái. Loại này có vai trò tinh thần, và nếu nó giúp người mua yên tâm hơn trong một quyết định lớn, điều đó có giá trị thật với chính họ. Chỉ nên lưu ý rằng đây là quy ước, chứ không phải điều kiện kỹ thuật, và các phái không thống nhất với nhau về nhiều mục trong đó. Cùng một căn hộ, hai thầy khác phái có thể cho hai kết luận khác nhau; điều này không có nghĩa một bên sai, mà là mỗi bên đang áp một bộ quy tắc riêng.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: nếu ngân sách buộc phải chọn giữa một căn hộ sáng, thoáng, cách âm tốt nhưng hướng cửa không hợp tuổi, và một căn hộ tối, bí, hướng cửa hợp tuổi, thì chất lượng sống hằng ngày của phương án thứ nhất thường kiểm chứng được rõ hơn. Đây là gợi ý về cách cân nhắc, không phải lời khuyên đầu tư, và mỗi gia đình có mức ưu tiên khác nhau cho phần tinh thần.

Những gì nghiên cứu hiện có chưa trả lời được

Nghiên cứu của Trương Thị Thúy Hà (2016) là một phác thảo bước đầu về hiện tượng áp dụng thuật phong thủy tại các khu đô thị mới ở Hà Nội, với quy mô nhỏ và phương pháp định tính. Nó không đo tỉ lệ người mua quan tâm phong thủy, không so sánh mức độ quan tâm giữa các nhóm thu nhập hay nhóm tuổi, và không theo dõi xem những người đã chọn nhà theo phong thủy có hài lòng hơn hay không sau khi dọn vào.

Các nghiên cứu về ảnh hưởng của quan niệm số lên giá nhà đều làm ở nước ngoài, trên dữ liệu của những thị trường cụ thể, chủ yếu ở các khu đông người gốc Hoa hoặc ở Nga. Chưa có nghiên cứu tương ứng trên dữ liệu giao dịch căn hộ Việt Nam. Vì vậy, mọi so sánh gián tiếp từ các kết quả ấy sang thị trường Hà Nội chỉ nên coi là giả thuyết cần kiểm chứng, không phải kết luận.

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnKhung giải thích của Tsang (2004) về vai trò của niềm tin trong việc đối phó bất định là một đề xuất lý thuyết, chưa được lặp lại trên mẫu độc lập quy mô lớn. Các tổng thuật tâm lý học về niềm tin mê tín, như Wiseman (2004), cho thấy mối liên hệ giữa lo âu, nhu cầu kiểm soát và mức độ tin, nhưng đây là mối liên hệ thống kê ở cấp nhóm, không phải lời giải thích cho từng cá nhân cụ thể.

Trong khoảng trống ấy, cách viết trung thực là nói rõ điều gì đã được ghi nhận và điều gì còn thiếu, thay vì khẳng định phong thủy có tác dụng hay khẳng định nó không có tác dụng. Cả hai khẳng định ấy đều vượt quá dữ liệu hiện có.

Vì sao phong thủy căn hộ đáp ứng một nhu cầu có thật

Mua căn hộ là quyết định mà người mua phải cam kết một khoản tiền lớn, trong khi phần lớn thông tin về tương lai của tài sản ấy nằm ngoài tầm kiểm soát của họ. Phong thủy căn hộ đáp ứng nhu cầu yên tâm trong tình huống ấy: nó biến một quyết định nhiều ẩn số thành một danh sách tiêu chí có thể làm theo, và cho người mua cảm giác mình đã làm hết những gì có thể làm trước khi ký hợp đồng.

Cách đọc hữu ích là tách phần trùng với tiêu chí ở tốt khỏi phần quy ước. Phần trùng gồm ánh sáng, thông gió, cách âm, an toàn, tiện ích, những thứ ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống hằng ngày và có thể kiểm tra bằng mắt và bằng thiết bị. Phần quy ước gồm hướng cửa theo tuổi, tầng theo quan niệm số, bố cục nội thất theo từng phái, những thứ mang ý nghĩa tinh thần và giúp người mua an tâm, nhưng không thay thế được việc kiểm tra chất lượng căn hộ. Giữ được cả hai phần, với trọng số phù hợp với từng gia đình, là cách vừa tôn trọng niềm tin vừa không bỏ qua những yếu tố kiểm chứng được.