Phục thần là gì và vì sao phải tìm?
Trong Lục Hào, mỗi quẻ có sáu hào, mỗi hào mang một lục thân: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ. Khi gieo quẻ hỏi một việc, ta phải xác định dụng thần, tức lục thân đại diện cho việc ấy. Nhưng có những quẻ mà lục thân cần tìm không xuất hiện ở bất kỳ hào nào trong sáu hào. Lúc đó, theo Tăng San Bốc Dịch, chương 28 bàn về Phi thần và Phục thần, ta phải tìm hào ấy ở một tầng khác: tầng quẻ thuần.
Phục thần là hào mang lục thân cần tìm, ẩn nấp bên dưới một hào đang hiện trong quẻ. Hào nằm trên, che giấu phục thần, gọi là phi thần. Cặp phi, phục luôn cùng một vị trí hào, ví dụ phục thần ở hào ba thì phi thần cũng ở hào ba, chỉ khác quẻ gốc. Tăng San Bốc Dịch nói rõ: lấy quẻ thuần đứng đầu cung của quẻ đang xét làm gốc, hào mang lục thân thiếu chính là phục thần, còn hào cùng vị trí trong quẻ đang xét là phi thần.
Ví dụ, nếu quẻ đang xét thuộc cung Càn, thì quẻ thuần Càn là quẻ gốc. Giả sử quẻ đang xét thiếu Thê Tài, mà trong quẻ thuần Càn hào ba là Thê Tài, thì hào ba của quẻ đang xét chính là phi thần, còn hào ba của quẻ thuần Càn là phục thần. Cách làm này không phải suy diễn tùy tiện, mà là quy tắc cấu trúc của Bát cung trong Lục Hào.
Vì sao phục thần lại bị che giấu?
Theo cách lý giải trong Kinh Dịch, phục thần mang ý nghĩa ẩn mình, thông tin chưa bộc lộ, sự việc còn tiềm ẩn. Sự xuất hiện của phục thần trong quẻ phản ánh rằng có một phương diện nào đó của vấn đề vẫn còn mờ mịt, chưa được phơi bày. Phi thần là hào mà phục thần nấp dưới, và mối quan hệ sinh khắc giữa phi thần với phục thần, cùng tương tác của chúng với hào động, nhật thần, nguyệt kiến, sẽ quyết định phục thần có hiện ra được hay không.
Nếu phi thần khắc phục thần, phục thần bị đè nén. Nếu phi thần sinh phục thần, phục thần được nâng đỡ. Nếu phi thần bị khắc chế mạnh, phục thần có cơ hội lộ diện. Đây là logic nền tảng để luận phục thần hữu dụng hay vô dụng.
Phục thần xuất được và hữu dụng khi nào?
Theo Tăng San Bốc Dịch và các tài liệu Lục Hào lưu truyền, phục thần chỉ thật sự dùng được khi hội đủ một số điều kiện. Có thể kể các trường hợp chính:
- Phục thần được nhật thần hoặc nguyệt kiến sinh phò, tức được ngày hoặc tháng xem quẻ sinh trợ, củng hợp, khiến nó vượng lên.
- Phi thần sinh phục thần, tức hào che giấu lại nuôi dưỡng hào bị che, phục thần có nguồn lực để xuất hiện.
- Phi thần bị xung khắc, tức hào che giấu bị suy yếu, phục thần nhờ đó mà lộ ra.
- Phục thần gặp ngày xung hoặc ngày trị, tức đến đúng hành của nó hoặc bị xung, thì nó xuất hiện. Đây cũng là nguyên tắc ứng kỳ: dụng thần chỉ lộ diện khi năm, tháng, ngày đến đúng hành của phục thần, hoặc xung phá nó.
Một số tài liệu cổ có ghi lại ví dụ: có người xem hôn nhân, trong quẻ không thấy Thê Tài, buộc phải tìm phục thần là Thê Tài Tý thủy. Phục thần nhận được sự sinh trợ từ nhật thần, lại được hào Thế phát động sinh, nên trở nên vượng. Người luận cho rằng năm Giáp Tý, khi Tý thủy phục thần gặp trị, chính là ứng kỳ kết hôn. Quả nhiên người ấy cưới vợ trong năm đó.
Phục thần vô dụng khi nào?
Ngược lại, phục thần trở nên vô dụng khi rơi vào các tình trạng bất lợi. Các tài liệu cổ thường kể năm trường hợp không nên mượn phục thần làm dụng thần:
- Phục thần hưu tù, vô khí, tức suy yếu không có sức.
- Phục thần bị nguyệt kiến khắc.
- Phục thần bị phi thần vượng tướng khắc hại.
- Phục thần bị nhật nguyệt hoặc phi thần đưa vào mộ tuyệt.
- Phục thần hưu tù mà lại trực tuần không.
Ngoài ra, phục thần lâm tuần không, nguyệt phá cũng là dấu hiệu khó hiện diện và mang lại kết quả mong muốn. Nếu phục thần lâm không vong, điều đó cho thấy mong muốn hay sự việc ấy khó trở thành hiện thực, thiếu sự đề bạt hay giúp đỡ cần thiết.
Bảng đối chiếu: phục thần dùng được và phục thần vô dụng
| Trường hợp phục thần dùng được | Trường hợp phục thần vô dụng |
|---|---|
| Được nhật thần, nguyệt kiến sinh phò, củng hợp | Hưu tù, vô khí, không được sinh trợ |
| Được phi thần sinh trợ | Bị phi thần vượng tướng khắc hại |
| Phi thần bị xung khắc, suy yếu | Bị nguyệt kiến khắc |
| Gặp ngày xung hoặc ngày trị để xuất hiện | Bị nhật nguyệt hoặc phi thần đưa vào mộ tuyệt |
| Có hào động sinh trợ hoặc hào động khắc chế phi thần | Lâm tuần không, nguyệt phá |
Nguồn từng dòng: Tăng San Bốc Dịch, chương 28 (Phi, Phục thần); các tài liệu Lục Hào lưu truyền về phục thần xuất ly và vô dụng.
Ví dụ quẻ thiếu dụng thần lập bằng LapQueLucHao
Để minh họa, ta lập một quẻ Lục Hào bằng công cụ LapQueLucHao. Giả sử hỏi về tài lộc, dụng thần là Thê Tài, nhưng quẻ gieo được không có hào Thê Tài nào trong sáu hào. Lõi tính đã có hàm timPhucThan, nên hào phục trong ví dụ này phải lấy từ kết quả của timPhucThan, không tự suy diễn.
Cụ thể, nếu quẻ đang xét thuộc cung Càn, quẻ thuần Càn là quẻ gốc. Giả sử trong quẻ thuần Càn, hào ba là Thê Tài, thì hào ba của quẻ đang xét là phi thần, còn hào ba của quẻ thuần Càn là phục thần. Như vậy, phục thần Thê Tài nằm dưới phi thần ở hào ba. Khi luận, ta xét phi thần sinh hay khắc phục thần, phục thần có được nhật nguyệt sinh phò không, có lâm tuần không hay không, để quyết định phục thần có xuất được hay không.
Lưu ý: ví dụ này chỉ minh họa cách lập và xác định phục thần, không khẳng định cát hung tuyệt đối cho bất kỳ trường hợp cụ thể nào.
Các phái không thống nhất ở điểm nào?
Không phải mọi sách đều nhìn phục thần theo một cách. Bốc Phệ Chính Tông của Vương Duy Đức kể sáu nghĩa của chữ phi thần, chứ không chỉ một nghĩa là hào che giấu phục thần. Điều này cho thấy thuật ngữ phi thần có thể được hiểu theo nhiều lớp, tùy ngữ cảnh và tùy trường phái.
Một số thầy khuyên rằng khi dụng thần không hiện trong quẻ, nên gieo lại quẻ khác thay vì tìm phục thần. Quan điểm này cho rằng quẻ thiếu dụng thần là dấu hiệu việc khó thành hoặc thông tin chưa đủ, nên gieo lại để có quẻ rõ ràng hơn.
Ngược lại, có quan điểm cho rằng nếu dụng thần chính là nhật thần hoặc nguyệt kiến, thì không cần tìm phục thần, vì nhật nguyệt đã đóng vai trò dụng thần. Đây là cách hiểu dựa trên nguyên tắc nhật nguyệt là nguồn lực mạnh nhất trong quẻ.
Như vậy, việc dùng phục thần hay không còn tùy thuộc vào trường phái và kinh nghiệm người luận. Bài này theo quy ước của Tăng San Bốc Dịch: khi dụng thần không hiện, tìm phục thần theo quẻ thuần đứng đầu cung, rồi xét các điều kiện hữu dụng và vô dụng như trên.
Ứng dụng thực tiễn và lời khuyên
Xác định phục thần không đơn thuần là một bài tập lý thuyết. Khi giải đoán một quẻ, nếu nhận thấy thiếu hụt lục thân nào đó, hãy dành thời gian tìm phục thần tương ứng. Nhờ vậy, ta có cái nhìn đầy đủ hơn về tình huống, nhất là khi vấn đề liên quan đến những điều ẩn khuất, chưa rõ ràng.
Tuy nhiên, cần nhớ rằng phục thần chỉ là một phần trong bức tranh tổng thể. Vượng suy, không vong, sinh khắc, vị trí hào, thế ứng, và cả ứng kỳ đều phải được cân nhắc. Không nên chỉ dựa vào một yếu tố để kết luận cát hung tuyệt đối.
