TL;DR: Bốn sách gốc của Lục Hào không cùng vai trò: Hỏa Châu Lâm là lớp quy tắc sớm, viết thành câu phú theo từng việc hỏi; Hoàng Kim Sách là bộ phú khái quát quy tắc; Tăng San Bốc Dịch là sách phản biện và đơn giản hóa; Bốc Phệ Chính Tông là bộ sách tập hợp. Điểm khác biệt lớn nhất là Tăng San Bốc Dịch bác thẳng một số luật của Hoàng Kim Sách, như lấy hào Ứng làm vợ hay Tài động thì khắc cha mẹ, còn Bốc Phệ Chính Tông chép lại Hoàng Kim Sách.
Bốn cuốn sách này thực ra khác nhau ở điểm gì?
Điểm khác nhau cốt lõi nằm ở vai trò của mỗi cuốn trong truyền thống Lục Hào: một cuốn là lớp quy tắc sớm viết thành câu phú theo từng việc hỏi, một cuốn là bộ phú đúc kết quy tắc, một cuốn là sách phản biện và đơn giản hóa, một cuốn là bộ sách tập hợp. Chúng không phải bốn dị bản của cùng một tác phẩm, mà là bốn tầng khác nhau của một dòng truyền thừa. Hỏa Châu Lâm và Hoàng Kim Sách mang tên tác giả theo truyền thống quy cho; Tăng San Bốc Dịch và Bốc Phệ Chính Tông ghi tên người soạn ngay trên sách.
Hỏa Châu Lâm là gì và đóng vai trò gì trong Lục Hào?
Hỏa Châu Lâm là văn bản được truyền thống quy cho Ma Y đạo giả; bản chữ trên Wikisource xếp sách vào đời Tống, không ghi năm. Sách trình bày phép đoán theo sáu hào, lấy tám cung, lục thân và ngũ hành làm khung. Trong Hỏa Châu Lâm, phần đoán nhà cửa, cày cấy, tằm tang, chăn nuôi, đánh cá săn bắn, mồ mả đều được viết thành từng mục riêng, mỗi mục mở đầu bằng một câu phú ngắn rồi giải thích.
Ví dụ ở mục đoán nhà cửa, sách viết: "家宅吉占，专用财福" (nhà cửa đoán tốt, chuyên dùng Tài và Phúc), nghĩa là khi đoán việc nhà thì lấy hào Thê Tài và hào Tử Tôn làm trọng. Ở mục đoán mồ mả, sách lại viết: "安坟立陵，福旺家兴" (yên phần lập lăng, Phúc vượng thì nhà hưng), tức hào Tử Tôn vượng thì gia đạo hưng thịnh. Cách hành văn này cho thấy Hỏa Châu Lâm là văn bản thực hành, không phải sách lý thuyết thuần túy.
Một điểm đáng chú ý: Hỏa Châu Lâm đã có mục "Lục thân căn nguyên" (六亲根源), kể đủ Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Thê Tài, Tử Tôn, Quan Quỷ; khi có người hỏi vì sao chỉ có năm mà gọi là sáu thân, sách đáp rằng quái thân tính là một thân. Sách cũng đã dùng các chữ Dụng Thần, phi thần, phục thần. Nhưng bản này không có chữ Nguyên Thần, Kỵ Thần, Cừu Thần, bộ thuật ngữ mà Tăng San Bốc Dịch dành riêng một chương.
Hoàng Kim Sách là gì và đúc kết những quy tắc nào?
Hoàng Kim Sách đề tên Lưu Cơ đời Minh: bản chữ trên Wikisource ghi "題明劉基著", tức sách mang tên ông theo truyền thống quy tác giả. Ghi chú của bản ấy gọi bộ phú này là "tập đại thành" của quái pháp Hỏa Châu Lâm. Sách mở đầu bằng Tổng đoán thiên kim phú, sau đó chia thành các chương theo việc hỏi: thiên thời, niên thời, thân mệnh, hôn nhân, sản dục, bệnh, cầu tài, xuất hành và nhiều việc khác.
Câu mở đầu của Tổng đoán thiên kim phú viết: "動靜陰陽，反覆遷變。雖萬象之紛紜，須一理而融貫" (động tĩnh âm dương, phản phúc thiên biến; tuy vạn tượng phân vân, tu nhất lý nhi dung quán), nghĩa là dù muôn hình vạn trạng, tất cả phải quy về một lý. Đây là tuyên ngôn phương pháp của sách: không liệt kê vô số quy tắc rời rạc, mà tìm một nguyên lý xuyên suốt.
Đoạn tiếp theo viết: "日辰為六爻之主宰，喜其滅項以安劉。月建乃萬卦之提綱，豈可助桀而為虐" (nhật thần vi lục hào chi chủ tể, hỷ kỳ diệt hạng dĩ an lưu; nguyệt kiến nãi vạn quái chi đề cương, khởi khả trợ kiệt nhi vi ngược). Ý nói: ngày là chủ tể của sáu hào, tháng là đề cương của muôn quẻ. Đây là hai trục thời gian quan trọng nhất trong phép đoán Lục Hào.
Hoàng Kim Sách cũng đặt ra nhiều quy tắc cụ thể mà các sách sau tranh luận. Ví dụ câu "世為己，應為人，大宜契合" (thế vi kỷ, ứng vi nhân, đại nghi khế hợp), nghĩa là hào Thế đại diện cho mình, hào Ứng đại diện cho người, hai bên nên hòa hợp. Hay câu "用神有氣無他故，所作皆成" (dụng thần hữu khí vô tha cố, sở tác giai thành), nghĩa là Dụng Thần có khí mà không bị phá thì mọi việc đều thành.
Về hình thức, Hoàng Kim Sách là sách phú, tức viết theo thể văn vần có đối, mỗi câu ngắn gọn dễ nhớ. Đây là lý do sách được phổ biến rộng và được nhiều sách đời sau chép lại.
Tăng San Bốc Dịch phản biện và đơn giản hóa những gì?
Tăng San Bốc Dịch do Dã Hạc lão nhân biên soạn, Lý Văn Huy tăng san, không rõ năm cụ thể. Đây là cuốn sách có lập trường rõ ràng nhất trong bốn cuốn: nó không chỉ trình bày quy tắc mà còn phê bình các sách trước.
Điểm phản biện nổi bật nhất là cách dùng Dụng Thần trong đoán hôn nhân. Ở chương Hôn nhân, Giác Tử (hiệu của Lý Văn Huy) viết: "男家占女，不拘父母親朋而代占者，無不以財為用。女家占男，皆以官為用" (nhà trai đoán con gái, bất kể cha mẹ hay thân hữu đứng ra đoán thay, không ai không lấy Tài làm Dụng Thần; nhà gái đoán con trai, đều lấy Quan làm Dụng Thần).
Sau đó sách đem chính câu của Hoàng Kim Sách ra bàn: "黃金策云，翁姑不睦，皆因妻位交重" (Hoàng Kim Sách nói: cha mẹ chồng không hòa, đều vì ngôi vợ giao trùng, tức hào Tài động), cùng hai câu tương tự của Hải để nhãn và Dịch mạo. Giác Tử hỏi vặn: Tài động thì khắc được Phụ Mẫu, Tài vượng lại không khắc sao? Đã lấy Tài vượng làm tốt cho hôn nhân, mà Tài đang nắm lệnh thì khắc hào Phụ hưu tù, hai luật vướng nhau. Lối ra của ông là phép "phân chiêm" (分占之法): trước hết cần Tài, Quan vượng tướng, được quẻ tốt rồi mới gieo riêng một quẻ hỏi có phương hại cha mẹ không.
Sách cũng phê bình cách dùng hào Ứng làm đại diện cho vợ: "黃金策專以應為妻位，易冒亦以應為妻" (Hoàng Kim Sách chuyên lấy Ứng làm vị trí vợ, Dịch Mạo cũng lấy Ứng làm vợ). Tăng San Bốc Dịch cho rằng cách này sai vì không thể suy ra rằng người vợ hiền đức thì nhất định xuất thân từ nhà giàu sang. Sách viết: "執此論，則旺相賢良之女皆出於富貴之家？種種悖謬，予不知何以千百年來竟無一人道破" (giữ cách luận này, thì người con gái vượng tướng hiền lương đều xuất thân từ nhà phú quý? Đủ điều ngược lẽ, ta không hiểu vì sao ngàn trăm năm qua lại không có một ai nói ra).
Về mặt thực hành, sách ghi nhiều ví dụ đoán cụ thể. Chẳng hạn ví dụ đoán hôn nhân ngày Quý Dậu tháng Tý, được quẻ Hằng biến Đỉnh: "酉官持世，戌土財爻動而生世，又得世應相生，戌土雖值旬空，動不為空，明日出空之日，求之必允" (Quan Dậu trì Thế, hào Tài Tuất động mà sinh Thế, lại được Thế Ứng tương sinh, Tuất tuy gặp tuần không, động thì không kể là không, ngày mai ra khỏi không, cầu ắt được phép). Kết quả ghi lại: đúng ngày hôm sau được nhận lời.
Bốc Phệ Chính Tông là sách thế nào?
Bốc Phệ Chính Tông là bộ sách mười bốn quyển; bản khắc trên Wikisource ghi tác giả là Vương Hồng Tự (王洪緒) đời Thanh, in năm Quang Tự Giáp Thìn (1904). Sách có chép Hoàng Kim Sách: theo ghi chú ở bản chữ Hoàng Kim Sách trên Wikisource, bộ phú này được thu vào cả Bốc Phệ Toàn Thư, Tăng San Bốc Dịch và Bốc Phệ Chính Tông, và bản chữ ấy chép trọn theo bản trong Bốc Phệ Chính Tông.
So sánh bốn sách theo bảng như thế nào?
| Tiêu chí | Hỏa Châu Lâm | Hoàng Kim Sách | Tăng San Bốc Dịch | Bốc Phệ Chính Tông |
|---|---|---|---|---|
| Tác giả ghi trên sách | Ma Y đạo giả (truyền thống quy) | Lưu Cơ (đề tên, truyền thống quy) | Dã Hạc lão nhân; Lý Văn Huy (Giác Tử) tăng san | Vương Hồng Tự |
| Niên đại | Wikisource xếp đời Tống, không ghi năm | Đề đời Minh | Nguồn không ghi năm | Đời Thanh; bản khắc dùng ở đây in năm 1904 |
| Thể loại | Câu phú ngắn kèm lời chú và hỏi đáp | Phú đoán quẻ | Sách phản biện, nhiều quẻ đã nghiệm | Bộ sách tập hợp mười bốn quyển |
| Trọng tâm | Lục thân, phi phục, đoán theo việc | Quy tắc khái quát | Phê bình và đơn giản hóa | Tập hợp, có chép Hoàng Kim Sách |
| Điểm đặc sắc | Mục Lục thân căn nguyên | Tổng đoán thiên kim phú | Bác Hoàng Kim Sách và Dịch mạo; có chương tăng san Thiên kim phú | Chép trọn Hoàng Kim Sách |
Bốn sách này dẫn nhau thế nào?
Bốn sách dẫn nhau nên khó đọc rời từng cuốn. Tăng San Bốc Dịch có hẳn chương 34 mang tên "Tăng san Hoàng Kim Sách thiên kim phú" (增刪黃金策千金賦), chép từng câu phú rồi thêm bớt, và nhiều chương khác bác thẳng Hoàng Kim Sách cùng Dịch mạo; muốn hiểu lời bác thì phải có Hoàng Kim Sách bên cạnh. Bản Hỏa Châu Lâm trên Wikisource cũng không chỉ có chính văn: dưới mỗi câu phú là lời "chú vân" và các câu hỏi đáp.
Cần lưu ý rằng cả bốn sách đều thuộc phạm vi diễn giải huyền học. Các quy tắc trong sách không phải là định luật khoa học, mà là quy ước của một trường phái. Giá trị của chúng nằm ở tính hệ thống và khả năng truyền đạt kinh nghiệm, không nằm ở khả năng tiên đoán sự kiện thực tế.
