Quẻ Phong Trạch Trung Phu (số 61, 中孚) nói gì về lòng thành ở bên trong, và vì sao đến heo, cá cũng cảm được?

Quẻ Phong Trạch Trung Phu là quẻ gì trong 64 quẻ Kinh Dịch?

Quẻ Phong Trạch Trung Phu là quẻ số 61 trong 64 quẻ theo thứ tự Chu Dịch. Tên chữ Hán là 中孚, âm Hán Việt là Phong Trạch Trung Phu, gọi tắt là Trung Phu. Quẻ gồm quẻ trên là Tốn (Gió) và quẻ dưới là Đoài (Đầm), tức Tốn trên Đoài dưới.

Tên quẻ "Trung Phu" ghép từ hai chữ: "trung" là ở giữa, ở trong lòng; "phu" là tin, thành tín. Trung Phu là lòng tin thật ở bên trong, không phô bày ra ngoài mà tự nó có sức nặng. Hình tượng Tốn trên Đoài dưới là gió thổi trên mặt đầm, làm gợn sóng lan tới tận đáy nước, gợi sự chân thành thấm từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài.

Về truyền thống quy tác giả, Kinh Dịch thường được quy cho Phục Hy vẽ quẻ, Văn Vương đặt lời quẻ, Chu Công đặt lời hào, Khổng Tử viết Thập Dực; nghiên cứu hiện đại không coi chuỗi quy kết ấy là đã chứng minh, mà xem Kinh Dịch là văn bản hình thành qua nhiều lớp, Thập Dực vào khoảng thế kỷ 5 tới 2 TCN.

Quái từ quẻ Trung Phu chép gì, và vì sao nhắc đến heo với cá?

Quái từ chép: 中孚：豚魚吉，利涉大川，利貞。 Âm Hán Việt: Trung Phu: Đồn ngư cát, lợi thiệp đại xuyên, lợi trinh. Nghĩa: Trung Phu, heo và cá thì tốt, lợi vượt sông lớn, lợi giữ vững.

Chữ "đồn" (豚) là heo con, chữ "ngư" (魚) là cá. Cách hiểu cụm "đồn ngư cát" được các nhà chú giải bàn khác nhau.

Vương Bật chú trên câu "đồn ngư cát, tín cập đồn ngư dã" trong Thoán truyện: cá là loài ẩn trong loài vật, heo là loài thấp hèn trong loài thú; khi đường tranh giành không dấy lên, đức trung tín thuần hậu hiển rõ, thì dù vật nhỏ ẩn kín, lòng tin cũng tới được. Cũng theo Vương Bật chú trên câu "lợi thiệp đại xuyên, thừa mộc chu hư dã": cưỡi thuyền trên sông, thuyền rỗng thì rốt cuộc không chìm; dùng Trung Phu để vượt khó, như ngồi thuyền rỗng.

Chu Hy trong Chu Dịch bản nghĩa chú: phu là tín; quẻ có hai hào âm ở trong, bốn hào dương ở ngoài, hai hào dương ở ngôi hai và năm đều đắc trung; xét cả quẻ là giữa rỗng, xét hai thể là giữa thật, đều là tượng của tín; dưới Đoài ứng trên, trên Tốn thuận dưới, cũng là nghĩa phu; heo cá là vật vô tri, lại thêm tượng mộc ở trên đầm, ngoài thật trong rỗng, là tượng thuyền bè; lòng tin đến mức cảm được heo cá thì vượt hiểm nạn được, mà không thể mất chính, cho nên người xem quẻ nếu khiến heo cá cảm ứng thì tốt, lợi vượt sông lớn, lại phải lợi về giữ chính.

Thoán truyện viết: 中孚，柔在內而剛得中。說而巽，孚，乃化邦也。豚魚吉，信及豚魚也。利涉大川，乘木舟虛也。中孚以利貞，乃應乎天也。 (Trung Phu, nhu ở trong mà cương đắc trung. Đoài mà Tốn, phu, bèn hóa được nước. Đồn ngư cát, tín tới cả heo cá. Lợi thiệp đại xuyên, ngồi thuyền rỗng. Trung Phu lấy lợi trinh, bèn ứng với trời.)

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt, quái từ không đo lòng thành bằng lễ vật lớn nhỏ. Heo và cá là hai loài nhỏ, khó cảm, vậy mà tới được, nghĩa là lòng thành đi tới chỗ sâu kín. "Lợi thiệp đại xuyên" gợi việc dám làm việc lớn khi có lòng thành làm nền, "lợi trinh" nhắc giữ vững mới bền. Đây là lời bàn triết lý, không phải lời khẳng định cát hung tuyệt đối cho từng người.

Đại Tượng quẻ Trung Phu chép gì cho người quân tử?

Đại Tượng (Tượng truyện) chép: 澤上有風，中孚；君子以議獄緩死。 Âm Hán Việt: Trạch thượng hữu phong, Trung Phu; quân tử dĩ nghị ngục hoãn tử. Nghĩa: trên đầm có gió, là Trung Phu; người quân tử theo đó bàn kỹ việc ngục, hoãn việc chết.

Gió thổi trên đầm, mặt nước gợn sóng đến tận đáy, gợi sự chân thành thấm từ trên xuống dưới. Lời Tượng đặt bên cạnh việc xử án: người có quyền quyết định số phận người khác nên cân nhắc thật kỹ, đừng vội kết luận. Đây là chuẩn mực của thời cổ, trình bày như bối cảnh lịch sử, không phải lời khuyên áp dụng nguyên xi cho mọi hoàn cảnh hôm nay.

Vì sao Trung Phu đứng sau Tiết trong Tự Quái?

Theo Tự Quái truyện, sau quẻ Tiết (số 60) đến quẻ Trung Phu (số 61). Lý do được nêu: có tiết chế thì người ta mới tin theo nhau. Tiết là giới hạn, là mức độ. Khi mọi việc có mức độ rõ ràng, người ta mới đặt lòng tin vào nhau được.

Cần phân biệt rõ: Tự Quái truyện là phần chú giải đời sau, không phải lời kinh. Quái từ, hào từ là lời kinh; Thoán truyện, Tượng truyện, Hệ từ, Tự Quái truyện là các truyện chú giải (thuộc Thập Dực). Khi đọc Kinh Dịch, nên tách bạch hai lớp này.

Sáu hào từ quẻ Trung Phu chép gì, và các nhà chú giải hiểu thế nào?

Sáu hào từ của quẻ Trung Phu thuộc lớp lời kinh, đọc từ dưới lên. Dưới mỗi hào từ, phần chú giải ghi tên tác giả khi có trong nguồn đã đối chiếu.

Hào Sơ cửu

Hào từ: 初九：虞吉，有它不燕。 Âm Hán Việt: Sơ cửu: Ngu cát, hữu tha bất yến. Nghĩa: mưu tính kỹ thì tốt, có ý khác thì không yên.

Vương Bật chú: "Ngu" còn nghĩa là chuyên nhất. Là đầu của tín, ứng ở hào bốn, được cái tốt của chuyên nhất; chí chưa đổi được, buộc lòng vào một, cho nên "có ý khác thì không yên".

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: đương đầu Trung Phu, trên ứng với Lục tứ, biết cân nhắc điều đáng tin mà tin thì tốt; nếu lại có ý khác thì mất cái chính của sự cân nhắc, không được yên; đây là lời răn người xem quẻ.

Tiểu Tượng: 初九虞吉，志未變也。 (Sơ cửu ngu cát, chí vị biến dã: Sơ cửu mưu tính kỹ thì tốt, vì chí chưa đổi.)

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt, hào này nói về lúc khởi đầu một cam kết: tự hỏi lòng mình có thuần nhất không, còn tạp niệm thì chưa nên bắt đầu.

Hào Cửu nhị

Hào từ: 九二：鳴鶴在陰，其子和之，我有好爵，吾與爾靡之。 Âm Hán Việt: Cửu nhị: Hạc minh tại âm, kỳ tử họa chi, ngã hữu hảo tước, ngô dữ nhĩ mi chi. Nghĩa: hạc kêu trong bóng râm, con nó họa theo; ta có chén rượu ngon, ta cùng ngươi san sẻ.

Vương Bật chú: ở trong mà nằm dưới lớp âm trùng, bước đi không mất trung, không theo ra ngoài, mặc cho cái chân thật của mình; lập thành đầy tới mức, tuy ở chỗ tối tăm, vật cũng ứng theo, cho nên nói "hạc kêu trong bóng râm, con nó họa theo"; không tư lợi quyền, chỉ cùng đức, là mức của thành, cho nên nói ta có chén rượu ngon, cùng vật chia sẻ.

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: Cửu nhị là cái thật của Trung Phu, Cửu ngũ cũng lấy cái thật của Trung Phu ứng lại, cho nên có tượng hạc kêu con họa theo, ta có chén rượu ngon cùng ngươi ràng buộc; hạc ở trong bóng râm là chỉ Cửu ở ngôi hai; chén rượu ngon là được trung; "mi" cùng nghĩa với "mị", nói đức tốt là điều người ta ưa, cho nên chén rượu ngon tuy ta riêng có mà người kia cũng quyến luyến.

Tiểu Tượng: 其子和之，中心愿也。 (Kỳ tử họa chi, trung tâm nguyện dã: Con nó họa theo, vì lòng giữa sẵn lòng.)

Hệ từ thượng truyện có dẫn hào này và bàn về lời nói, hành động của người quân tử như cơ quan phát động của trời đất. Lời bàn ấy thuộc Hệ từ truyện, là phần chú giải đời sau, không phải lời kinh.

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt, hào này gợi cảnh lòng thật không cần phô trương mà người cùng tần số tự tìm đến, và lòng thật thường đi kèm sẻ chia.

Hào Lục tam

Hào từ: 六三：得敵，或鼓或罷，或泣或歌。 Âm Hán Việt: Lục tam: Đắc địch, hoặc cổ hoặc bãi, hoặc khấp hoặc ca. Nghĩa: gặp địch, hoặc đánh trống hoặc ngừng, hoặc khóc hoặc hát.

Vương Bật chú: hào ba ở trên hào âm ít, hào bốn ở dưới hào âm trưởng, đối nhau mà không kề nhau, gọi là địch. Lấy âm ở ngôi dương, là kẻ muốn tiến; muốn tiến mà bị địch ngăn, cho nên hoặc đánh trống. Hào bốn đạp chính mà thừa hào năm, không phải sức mình khắc được, cho nên hoặc ngừng. Không thắng mà lui, sợ bị xâm lấn, cho nên hoặc khóc mà lo buồn. Hào bốn đạp thuận, không tranh với vật, lui mà không bị hại, cho nên hoặc hát. Không lượng sức mình, tiến lui không chừng, mệt mỏi có thể biết.

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: địch chỉ Thượng cửu, kẻ cùng của tín; Lục tam âm nhu, không trung không chính, ở cuối Đoài mà ứng với Thượng cửu, cho nên không tự chủ được, tượng ấy như vậy.

Tiểu Tượng: 可鼓或罷，位不當也。 (Khả cổ hoặc bãi, vị bất đương dã: Có thể đánh trống hoặc ngừng, vì ngôi không đương.)

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt, hào này mô tả tình trạng tâm lý bất ổn khi lòng thành đặt vào phản ứng của người khác thay vì vào chính mình.

Hào Lục tứ

Hào từ: 六四：月既望，馬匹亡，无咎。 Âm Hán Việt: Lục tứ: Nguyệt ký vọng, mã thất vong, vô cữu. Nghĩa: trăng đã quá tuần trăng, ngựa mất bạn cùng bầy, không lỗi.

Vương Bật chú: ở thời Trung Phu, đứng đầu Tốn, ứng đầu Đoài, giữ chính đạp thuận để thừa hào năm, trong giúp không có đầu, ngoài tuyên đức hóa; đầy tới mức của đức âm, cho nên nói "trăng đã quá tuần trăng"; "ngựa mất bạn" là bỏ bầy loại; nếu ở ngôi đức thịnh mà cùng vật tranh đua, thì mất cái thịnh của mình, cho nên nói tuyệt loại mà lên, đạp chính thừa tôn, không tranh với hào ba, mới được không lỗi.

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: Lục tứ ở âm được chính, ngôi gần vua, là tượng trăng đã quá tuần trăng; "mã thất" chỉ hào đầu cùng mình làm bạn, hào bốn bèn tuyệt đi mà trên tin vào hào năm, cho nên là tượng ngựa mất bạn; người xem quẻ như vậy thì không lỗi.

Tiểu Tượng: 馬匹亡，絕類上也。 (Mã thất vong, tuyệt loại thượng dã: Ngựa mất bạn, vì tuyệt loại mà lên.)

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt, hào này gợi việc rời khỏi nhóm quen thuộc để hướng lên trên, làm vì đúng hướng chứ không vì bất mãn.

Hào Cửu ngũ

Hào từ: 九五：有孚攣如，无咎。 Âm Hán Việt: Cửu ngũ: Hữu phu luyến như, vô cữu. Nghĩa: có lòng thành ràng buộc, không lỗi.

Vương Bật chú: "luyến như" là lời buộc cái tín của mình; ở thời lấy trung thành giao tiếp, ở ngôi tôn làm chủ muôn vật, tín sao bỏ được, cho nên "có lòng thành ràng buộc", mới được "không lỗi".

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: Cửu ngũ cương kiện trung chính, là cái thật của Trung Phu mà ở ngôi tôn, làm chủ của tín; dưới ứng Cửu nhị cùng đức, cho nên tượng và lời xem quẻ như vậy.

Tiểu Tượng: 有孚攣如，位正當也。 (Hữu phu luyến như, vị chính đương dã: Có lòng thành ràng buộc, vì ngôi chính đương.)

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt, đây là hào của người ở vị trí trung tâm, lòng thành có sức lan tỏa mạnh nhất, ràng buộc theo nghĩa tự nguyện.

Hào Thượng cửu

Hào từ: 上九：翰音登于天，貞凶。 Âm Hán Việt: Thượng cửu: Hàn âm đăng vu thiên, trinh hung. Nghĩa: tiếng cao bay lên trời, giữ vững cũng xấu.

Vương Bật chú: "hàn" là bay cao; "phi âm" là nói âm bay mà thật không theo; ở trên quẻ, ở cuối tín, tín cuối thì suy, trung đốc trong lòng mất, hoa mỹ ngoài phô, cho nên nói "tiếng cao bay lên trời"; tiếng cao lên trời, chính cũng diệt.

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: ở cực của tín mà không biết biến, tuy được cái chính cũng là đường xấu; cho nên tượng và lời xem quẻ như vậy; gà gọi là hàn âm, là tượng của Tốn; ở cực Tốn là lên tới trời; gà không phải vật lên trời mà muốn lên trời, tín không phải chỗ đáng tín mà không biết biến, cũng như vậy.

Tiểu Tượng: 翰音登于天，何可長也。 (Hàn âm đăng vu thiên, hà khả trường dã: Tiếng cao lên trời, sao lâu được.)

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt, hào này cảnh báo lời nói hay mà lòng rỗng, hứa lớn mà không có gì phía sau, đối lập với hào Cửu nhị.

Quẻ Trung Phu lật ngược và quẻ thác của nó

Trung Phu có một đặc điểm hiếm: lật ngược quẻ vẫn là chính nó. Nghĩa là nếu đảo ngược thứ tự các hào từ dưới lên trên, ta vẫn được quẻ Trung Phu. Trong Kinh Dịch, hiện tượng này gọi là quẻ không đổi khi lật. Quẻ thác (đối) của Trung Phu là Lôi Sơn Tiểu Quá (số 62). Sự đối lập này cho thấy Trung Phu là lòng thành ở mức vừa phải, còn Tiểu Quá là sự quá mức trong việc nhỏ.

Gặp quẻ Trung Phu khi hỏi việc làm, tình cảm, tiền bạc thì nên hiểu thế nào?

Các phần trên đã tách lời kinh, chú giải và cách hiểu. Phần dưới là những gợi ý áp dụng của Nhật Nguyệt, không phải lời của quái từ hay hào từ.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: về công việc, quẻ gợi việc giữ chữ tín với đối tác và với chính mình, tránh hứa quá khả năng. Về tình cảm, quẻ gợi sự chân thành từ bên trong hơn là phô trương bề ngoài; nếu một bên còn giữ lại điều gì đó, mối quan hệ dễ rạn. Về tiền bạc, quẻ gợi thận trọng, không nên làm liều vì thiếu trung thực khó hưởng được vận thế yên ổn. Về sức khỏe, quẻ không đưa ra khẳng định nào, chỉ nên xem như lời nhắc giữ tâm trí ổn định. Về lãnh đạo, quẻ gợi kiểu người dẫn dắt bằng lòng thành, không bằng ép buộc.

Bảng đối chiếu sáu hào quẻ Trung Phu

Cấu trúc quẻ Phong Trạch Trung Phu trong một bảng

Sáu hào của quẻ Phong Trạch Trung Phu đứng ở vị nào, và hào nào động thì biến ra quẻ gì?

Bảng đọc từ hào sơ (dưới cùng) lên hào thượng. Tên hào ghép từ ngôi và tính: dương gọi Cửu, âm gọi Lục. Cột cuối là quẻ biến khi chỉ riêng hào ấy động, tính bằng cùng phép mà tiện ích gieo quẻ của Nhật Nguyệt dùng.

Đọc quẻ Trung Phu cần lưu ý điều gì?

Điều quái từ và hào từ nhấn mạnh không phải lễ vật lớn hay lời hứa to tát, mà là sự thật ở bên trong. Vương Bật chú ở hào Thượng cửu đã nói thẳng: tín tới cuối thì suy, trung đốc trong lòng mất mà hoa mỹ ngoài phô, thì chính cũng diệt. Chu Hy chú ở hào ấy cũng nói: tín không phải chỗ đáng tín mà không biết biến, cũng như gà muốn lên trời.

Một điểm cần lưu ý: các hào từ của Trung Phu mang chuẩn mực xã hội của thời xưa, như việc coi trọng chữ tín trong quan hệ vua tôi, chủ tớ, và cách nói về ngựa bỏ bầy hay trăng quá tuần trăng. Đọc để hiểu bối cảnh lịch sử thì hơn là áp dụng nguyên xi vào đời sống hôm nay.

Các phái chú giải Kinh Dịch không thống nhất với nhau về nhiều điểm, đặc biệt là cách hiểu cụm "đồn ngư cát" trong quái từ. Bài này trình bày lời của Vương Bật chú và Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú khi có trong nguồn đã đối chiếu, và không khẳng định cách nào là đúng tuyệt đối. Người đọc nên tham khảo nhiều nguồn và tự đối chiếu.