Quẻ Thủy Hỏa Ký Tế (số 63, 既濟, ䷾): Lúc việc đã xong và vì sao 'sơ cát chung loạn'?

Quẻ Thủy Hỏa Ký Tế là gì?

Quẻ Thủy Hỏa Ký Tế (既濟, ䷾) là quẻ số 63 trong 64 quẻ theo thứ tự Chu Dịch. Quẻ trên là Khảm (Nước), quẻ dưới là Ly (Lửa). Tên gọi Ký Tế nghĩa là đã qua sông, đã xong việc.

Quẻ có ba hào dương và ba hào âm xen kẽ đúng vị trí. Đây là quẻ duy nhất trong 64 quẻ mà cả sáu hào đều đắc vị (dương ở vị lẻ, âm ở vị chẵn) và đều có ứng (hào 1 ứng hào 4, hào 2 ứng hào 5, hào 3 ứng hào 6).

Về truyền thống quy tác giả: truyền thống quy cho Phục Hy vạch quẻ, Văn Vương đặt tên và viết quái từ, Chu Công viết hào từ, Khổng Tử viết Thập Dực; nghiên cứu hiện đại không coi những điều này là đã chứng minh.

Quái từ và các truyện của quẻ Thủy Hỏa Ký Tế

Quái từ

Nguyên văn: 既濟：亨小。利貞。初吉終亂。

Âm Hán Việt: Ký Tế: Hanh tiểu. Lợi trinh. Sơ cát chung loạn.

Dịch nghĩa: Ký Tế là đã xong, đã qua sông. Hanh thông nhỏ, giữ vững thì có lợi, đầu tốt cuối loạn.

Thoán truyện

Nguyên văn: 既濟，亨，小者亨也。利貞，剛柔正而位當也。初吉，柔得中也。終止則亂，其道窮也。

Âm Hán Việt: Ký Tế, hanh, tiểu giả hanh dã. Lợi trinh, cương nhu chính nhi vị đương dã. Sơ cát, nhu đắc trung dã. Chung chỉ tắc loạn, kỳ đạo cùng dã.

Dịch nghĩa: Ký Tế hanh thông, là cái nhỏ hanh thông vậy. Lợi trinh, vì cứng mềm đều chính và vị trí thỏa đáng vậy. Đầu tốt, vì mềm được trung vậy. Cuối cùng dừng lại thì loạn, đạo của nó đã cùng.

Đại Tượng

Nguyên văn: 水在火上，既濟；君子以思患而豫防之。

Âm Hán Việt: Thủy tại hỏa thượng, Ký Tế; quân tử dĩ tư hoạn nhi dự phòng chi.

Dịch nghĩa: Nước ở trên lửa, đó là Ký Tế; quân tử theo đó mà nghĩ đến hoạn nạn và phòng bị trước.

Sáu hào của quẻ Thủy Hỏa Ký Tế

Sáu hào đọc từ dưới lên: hào Sơ là hào thấp nhất, hào Thượng là hào cao nhất.

Chú giải của Vương Bật và Chu Hy

Vương Bật chú

Về Thoán truyện, Vương Bật chú: "Cương nhu chính nhi vị đương, tắc tà bất khả dĩ hành hĩ, cố duy chính nãi lợi trinh dã." (Cứng mềm đều chính và vị trí thỏa đáng, thì tà không thể thi hành được, cho nên chỉ có chính mới lợi trinh vậy.)

Về hào Sơ cửu, Vương Bật chú: "Tối xử Ký Tế chi sơ, thủy tế giả dã. Thủy tế vị thiệp ư táo, cố luân duệ nhi vĩ nhu dã. Tuy vị tạo dịch, tâm vô cố luyến, chí khí nan giả dã. Kỳ vi nghĩa dã, vô sở cữu dã." (Ở ngay đầu Ký Tế, là lúc mới qua sông vậy. Mới qua sông chưa lội vào chỗ khô, cho nên bánh xe bị kéo lại và đuôi bị ướt vậy. Tuy chưa đến chỗ dễ dàng, nhưng lòng không luyến tiếc, chí bỏ khó khăn vậy. Nghĩa của nó là không có lỗi gì vậy.)

Về hào Lục nhị, Vương Bật chú: "Cư trung lý chính, xử văn minh chi thịnh, nhi ứng hồ ngũ, âm chi quang thịnh giả dã. Nhiên cư sơ, tam chi gian, nhi cận bất tương đắc, thượng bất thừa tam, hạ bất tỉ sơ. Phù dĩ quang thịnh chi âm, xử ư nhị dương chi gian, cận nhi bất tương đắc, năng vô kiến xâm hồ? Cố viết 'táng kỳ phất' dã. Xưng 'phụ' giả, dĩ minh tự hữu phu, nhi tha nhân xâm chi dã. Phất, thủ sức dã. Phù dĩ trung đạo chấp hồ trinh chính, nhi kiến xâm giả, chúng chi sở trợ dã. Xử Ký Tế chi thời, bất dung tà đạo giả dã. Thời ký minh tuấn, chúng hựu trợ chi, thiết chi giả đào thoán nhi mạc chi quy hĩ. Lượng tư thế dã, bất quá thất nhật, bất tu dĩ trục, nhi tự đắc dã." (Ở giữa giữ chính, ở vào chỗ văn minh thịnh, mà ứng với hào năm, là âm sáng thịnh vậy. Nhưng ở giữa hào đầu và hào ba, mà gần không tương đắc, trên không thừa hào ba, dưới không tỉ hào đầu. Phàm âm sáng thịnh ở giữa hai hào dương, gần mà không tương đắc, có thể không bị xâm phạm sao? Cho nên nói 'mất tấm che'. Xưng 'vợ', là để rõ tự có chồng, mà người khác xâm phạm vậy. Phất, là đồ trang sức trên đầu vậy. Phàm lấy trung đạo giữ trinh chính, mà bị xâm phạm, là điều mọi người giúp vậy. Ở thời Ký Tế, không dung tà đạo vậy. Thời đã sáng suốt, mọi người lại giúp, kẻ trộm cắp trốn chạy mà không chỗ về vậy. Lường thế ấy, không quá bảy ngày, không cần đuổi, mà tự được vậy.)

Về hào Cửu tam, Vương Bật chú: "Xử Ký Tế chi thời, cư văn minh chi chung, lý đắc kỳ vị, thị cư suy mạt nhi năng tế giả, 'Cao Tông phạt Quỷ Phương, tam niên nãi khắc' dã. Quân tử xử chi, cố năng hưng dã, tiểu nhân cư chi, toại táng bang dã." (Ở thời Ký Tế, ở cuối văn minh, ở được vị trí, là ở cuối suy mà có thể cứu vớt, 'Cao Tông đánh Quỷ Phương, ba năm mới thắng' vậy. Quân tử ở đó, cho nên có thể hưng thịnh, tiểu nhân ở đó, bèn mất nước vậy.)

Về hào Lục tứ, Vương Bật chú: "Nhu nghi viết nhu, y nhự, sở dĩ tắc chu lậu dã. Lý đắc kỳ chính, nhi cận bất dữ tam, ngũ tương đắc. Phù hữu khích chi khí chu, nhi đắc tế giả, hữu y nhự dã. Lân ư bất thân, nhi đắc toàn giả, chung nhật giới dã." (Nhu nên nói là nhu, áo vá, là để bít lỗ thuyền vậy. Ở được chính, mà gần không cùng hào ba, hào năm tương đắc. Phàm thuyền bỏ có lỗ, mà qua được, là có áo vá vậy. Gần mà không thân, mà được toàn, là cả ngày cảnh giác vậy.)

Về hào Cửu ngũ, Vương Bật chú: "Ngưu, tế chi thịnh giả dã. Thược, tế chi bạc giả dã. Cư Ký Tế chi thời, nhi xử tôn vị, vật giai thịnh hĩ, tương hà vi yên? Kỳ sở vụ giả, tế tự nhi dĩ. Tế tự chi thịnh, mạc thịnh tu đức, cố chiểu chỉ chi mao, tần phiền chi thái, khả tu ư quỷ thần, cố 'thử tắc phi hinh, minh đức duy hinh', thị dĩ 'Đông lân sát ngưu, bất như tây lân chi thược tế, thực thụ kỳ phúc' dã." (Bò, là lễ tế thịnh vậy. Thược, là lễ tế bạc vậy. Ở thời Ký Tế, mà ở ngôi tôn, mọi vật đều thịnh, sẽ làm gì? Điều cần làm, là tế tự mà thôi. Tế tự thịnh, không gì thịnh bằng tu đức, cho nên rau cỏ ao đầm, rau tần phiền, có thể dâng lên quỷ thần, cho nên 'kê tắc không thơm, minh đức mới thơm', vì thế 'Đông lân giết bò, không bằng tây lân tế thược, thực sự nhận phúc' vậy.)

Về hào Thượng lục, Vương Bật chú: "Xử Ký Tế chi cực, Ký Tế đạo cùng, tắc chi ư Vị Tế, chi ư Vị Tế, tắc thủ tiên phạm yên. Quá duy bất dĩ, tắc ngộ ư nan, cố nhu kỳ thủ dã. Tương một bất cửu, nguy mạc tiên yên." (Ở cực Ký Tế, đạo Ký Tế cùng, thì sang Vị Tế, sang Vị Tế, thì đầu tiên phạm vào vậy. Quá mà không thôi, thì gặp nạn, cho nên ướt đầu vậy. Sắp chìm không lâu, nguy không gì trước vậy.)

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú

Về quái từ, Chu Hy chú: "Ký Tế sự chi ký thành dã vi quái thủy hỏa tương giao các đắc kỳ dụng lục hào chi vị các đắc kỳ chính cố vi Ký Tế hanh tiểu đương vi tiểu hanh đại để thử quái cập lục hào chiêm từ giai hữu cảnh giới chi ý thời đương nhiên dã." (Ký Tế là việc đã thành vậy, làm quẻ thủy hỏa giao nhau mỗi thứ được dùng, sáu hào vị trí mỗi thứ được chính, cho nên là Ký Tế. 'Hanh tiểu' nên là 'tiểu hanh'. Đại để quẻ này và lời chiêm sáu hào đều có ý cảnh giới, thời thế đương nhiên vậy.)

Về hào Sơ cửu, Chu Hy chú: "Duệ dĩ chế phản nhu âm như○luân tại hạ vĩ tại hậu sơ chi tượng dã duệ luân tắc xa bất tiền nhu vĩ tắc hồ bất tế Ký Tế chi sơ cẩn giới như thị vô cữu chi đạo chiêm giả như thị tắc vô cữu hĩ." (Duệ là để chế ngăn, nhu âm như. Bánh xe ở dưới, đuôi ở sau, là tượng của hào đầu vậy. Kéo bánh xe thì xe không tiến, ướt đuôi thì cáo không qua. Đầu Ký Tế, cẩn thận cảnh giới như thế, là đạo không lỗi vậy. Người chiêm như thế thì không lỗi vậy.)

Về hào Lục nhị, Chu Hy chú: "Tang tức lãng phản phất lực phật phản○nhị dĩ văn minh trung chính chi đức thượng ứng cửu ngũ cương dương trung chính chi quân nghi đắc hành kỳ chí nhi cửu ngũ cư Ký Tế chi thời bất năng hạ hiền dĩ hành kỳ đạo cố nhị hữu phụ tang kỳ phất chi tượng phất phụ xa chi tế ngôn thất kỳ sở dĩ hành dã nhiên trung chính chi đạo bất khả chung phế thời quá tắc hành hĩ cố hựu hữu vật trục nhi tự đắc chi giới." (Tang là tức lãng phản, phất là lực phật phản. Hào hai lấy đức văn minh trung chính, trên ứng với vua cửu ngũ cương dương trung chính, nên được hành chí mình, mà cửu ngũ ở thời Ký Tế không thể hạ hiền để hành đạo mình, cho nên hào hai có tượng 'vợ mất tấm che'. Phất là che xe của vợ, nói mất chỗ để đi vậy. Nhưng đạo trung chính không thể cuối cùng bị phế, thời qua thì đi, cho nên lại có lời răn 'đừng đuổi mà tự được'.)

Về hào Cửu tam, Chu Hy chú: "Ký Tế chi thời dĩ cương cư cương Cao Tông phạt Quỷ Phương chi tượng dã tam niên khắc chi ngôn kỳ cửu nhi hậu khắc giới chiêm giả bất khả khinh động chi ý tiểu nhân vật dụng chiêm pháp dữ sư thượng lục đồng." (Thời Ký Tế lấy cương ở cương, là tượng Cao Tông đánh Quỷ Phương vậy. 'Ba năm thắng' nói lâu rồi mới thắng, răn người chiêm không thể khinh động vậy. 'Tiểu nhân vật dụng' phép chiêm cùng với hào thượng lục quẻ Sư.)

Về hào Lục tứ, Chu Hy chú: "Nhu nhi chu phản nhự nữ cư phản○Ký Tế chi thời dĩ nhu cư nhu năng dự bị nhi giới cụ giả dã cố kỳ tượng như thử Trình tử viết nhu đương tác nhu y nhự sở dĩ tắc chu chi hạ lậu." (Nhu là nhu nhi chu phản, nhự là nữ cư phản. Thời Ký Tế lấy nhu ở nhu, có thể dự bị mà cảnh giới sợ hãi vậy, cho nên tượng nó như thế. Trình tử nói: 'nhu' nên làm 'nhu', áo vá là để bít lỗ thuyền.)

Về hào Cửu ngũ, Chu Hy chú: "Đông dương tây âm ngôn cửu ngũ cư tôn nhi thời dĩ quá bất như lục nhị chi tại hạ nhi thủy đắc thời dã hựu đương Văn Vương dữ Trụ chi sự cố kỳ tượng chiêm như thử thoán từ sơ cát chung loạn diệc thử ý dã." (Đông dương tây âm, nói cửu ngũ ở tôn mà thời đã qua, không bằng lục nhị ở dưới mà mới được thời vậy. Lại đương việc Văn Vương với Trụ, cho nên tượng chiêm nó như thế. Lời thoán 'đầu tốt cuối loạn' cũng ý này vậy.)

Về hào Thượng lục, Chu Hy chú: "Ký Tế chi cực hiểm thể chi thượng nhi dĩ âm nhu xử chi vi hồ thiệp thủy nhi nhu kỳ thủ chi tượng chiêm giả bất giới nguy chi đạo dã." (Cực Ký Tế, trên thể hiểm, mà lấy âm nhu ở đó, là tượng cáo lội nước mà ướt đầu. Người chiêm không cảnh giới là đạo nguy vậy.)

Gặp quẻ Thủy Hỏa Ký Tế khi hỏi việc làm thì nên hiểu thế nào?

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt: quái từ chép "sơ cát chung loạn", nên khi việc đã thành, cần chú ý giữ gìn thành quả và phòng ngừa rủi ro. Đại Tượng viết: "quân tử nghĩ tới hoạn nạn mà phòng trước".

Gợi ý của Nhật Nguyệt: trong công việc, khi dự án hoàn thành, nên chuẩn bị cho giai đoạn tiếp theo và rà soát rủi ro. Trong tài chính, khi đã có tích lũy, cần thận trọng trong đầu tư, tránh chủ quan. Trong các mối quan hệ, khi đã ổn định, nên tiếp tục vun đắp, tránh lơi lỏng.

Quẻ Thủy Hỏa Ký Tế có phải quẻ cát hay hung?

Không thể khẳng định tuyệt đối quẻ này cát hay hung. Quẻ Ký Tế mang ý nghĩa "việc đã thành", như hình tượng "kim bảng đề danh", thời vận phát đạt, hanh thông, mọi việc thuận buồm xuôi gió. Tuy nhiên, lời quẻ cũng cảnh báo "sơ cát chung loạn", đầu tốt cuối loạn.

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt: khi mọi việc hoàn thành, người ta dễ mất mục tiêu, lười nhác, bắt đầu xuống dốc. Do đó, cần thận trọng, không kiêu căng, không lơ là. Các phái Dịch học có thể nhấn mạnh khía cạnh khác nhau: Vương Bật chú trọng "Ký Tế chi yếu, tại nhu đắc trung", Chu Hy chú trọng "cảnh giới chi ý".

Quẻ Thủy Hỏa Ký Tế liên quan đến những quẻ nào?

Theo nguyên tắc biến đổi của Kinh Dịch, quẻ Ký Tế có các mối quan hệ sau:

Như vậy, hỗ quái, thác quái và tổng quái của Ký Tế đều là Hỏa Thủy Vị Tế (quẻ 64). Điều này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa hai quẻ: Ký Tế là đã xong, Vị Tế là chưa xong. Khi đã xong, nếu không duy trì thì sẽ trở về trạng thái chưa xong.

Cấu trúc quẻ Thủy Hỏa Ký Tế trong một bảng