TL;DR: Tết xứ Huế không chỉ là ba ngày mồng một, mồng hai, mồng ba, mà kéo dài từ đầu tháng Chạp khi con cháu đi chạp mả, đến mồng bảy tháng Giêng khi hạ nêu. Nét riêng dễ nhận thấy nhất là lễ Thướng tiêu dựng cây nêu, tục đạp đất thay cho xông đất, lễ cúng Nguyên Đán bằng đồ chay, và kho bánh mứt, dưa món phong phú. Người Huế cũng kiêng ra khỏi nhà trước và sau giao thừa, khác với tục hái lộc đầu năm ở miền Bắc.
Tết xứ Huế bắt đầu từ lúc nào?
Tết xứ Huế không gói gọn trong ba ngày đầu năm. Người xưa có câu "tam nhật chi nội" ám chỉ Tết chính chỉ diễn ra mồng một, mồng hai và mồng ba, hết mồng ba coi như hết Tết. Nhưng trên thực tế, theo bài "Người Huế chơi Tết" đăng trên Znews, Tết Huế đã bắt đầu từ những ngày đầu tháng Chạp, khi con cháu rủ nhau ra đồng hay về quê chạp mả, rước tổ tiên về ăn Tết, và kéo dài đến ngày mồng bảy tháng Giêng khi làm lễ hạ nêu[3].
Vì sao Tết Huế lại dài như vậy?
Lý do có thể tìm thấy trong điển lệ triều Nguyễn. Theo bài "Tết xưa trong các phủ đệ Huế" trên khamphahue.com.vn, triều Nguyễn có quy định Lễ Thướng tiêu là khởi đầu của dịp nghỉ Tết của toàn bộ triều đình. Thời vua Minh Mạng quy định bắt đầu từ ngày 25 tháng Chạp thì ngừng tiếp nhận văn thư, cất ấn và làm lễ dựng nêu[2].
Cũng theo bài viết này, vào thời kỳ hưng thịnh của triều Nguyễn tại Kinh đô Huế có hàng trăm phủ đệ lớn nhỏ. Phủ đệ được xây dựng theo phong cách kiến trúc truyền thống Huế với nhà rường, cổng ngõ, bình phong, non bộ, vườn cây. Vào những ngày gần Tết, nhịp sống ở phủ đệ rộn ràng hơn những ngày thường. Số lượng quan lại, binh lính và người hầu trong phủ đệ giảm do một số người xin phép các ông hoàng, bà chúa về nhà ở quê để lo Tết cho gia đình[2].
Người Huế chuẩn bị Tết như thế nào?
Việc sửa soạn Tết ở Huế là một quá trình nhiều công đoạn, bắt đầu từ việc thăm mộ tổ tiên, dọn bàn thờ, sắm bánh mứt, cho đến dựng nêu. GS.TS Thái Kim Lan, người sinh ra ở Huế và giảng dạy triết học tại Đức, mô tả trên Tuổi Trẻ: việc sửa soạn Tết là một niềm vui lạ lùng, kết nối bằng tình thương. Để ăn một cái Tết ngon, người Huế làm gì cũng phải làm cho đẹp, cho tốt[4].
Lễ cúng ông Táo ở Huế có gì khác?
Theo bài "Tết Nguyên đán ở Huế xưa và nay" trên khamphahue.com.vn, nếu ở ngoài Bắc, người ta coi lễ cúng ông Công, ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp là nghi lễ khởi sự cho một cái Tết và tổ chức rất trọng thị, thì ở Huế lễ cúng ông Táo có phần đơn giản hơn. Đối với nhiều gia đình người Huế, ngày 23 tháng Chạp đơn thuần chỉ là ngày thay bát nhang, quét dọn bàn thờ gia tiên và tiễn "ba ông đầu rau" bằng đất nung thờ trên trang bếp ra chân tường ngôi miếu hay gốc cổ thụ nơi đầu xóm để thay bằng ông Táo mới[1].
Không khí Tết thực sự cảm nhận được phải từ sau ngày 25 tháng Chạp, khi các phường hội thợ thuyền làm lễ cúng tổ nghề, cũng là lễ cúng tất niên, cho dẫu một số nghề vẫn còn tiếp tục hoạt động cho tới tận phút giao thừa như thợ may hay thợ cắt tóc[1].
Thăm mộ tổ tiên trước Tết
Trước Tết, người Huế có thói quen đi thăm các phần mộ tổ tiên. Sau khi quét dọn bàn thờ, thay cát mới cho bát nhang và đánh bóng những bộ tam sự, ngũ sự trên bàn thờ gia tiên, người ta chuẩn bị hương hoa đi thăm viếng phần mộ những người thân đã quá vãng. Họ đến đó, dọn dẹp vệ sinh, chăm sóc những luống hoa, búi cỏ nơi phần mộ, rồi thắp mấy nén nhang mời người quá cố về ăn Tết với gia đình[1].
Với những người còn giữ liên hệ ruột rà nơi quê quán, đây cũng là dịp họ trở về thăm bà con nơi quê cũ, biếu người này hộp trà, người kia quả mứt để đón Tết. Người xứ quê có thể mua sắm dễ dàng những thứ ấy nơi chợ huyện, chợ làng, nhưng họ trân quý những món quà này bởi đó là tấm lòng của những người ly hương nhưng không ly tổ. Và họ cũng đáp lễ người miệt phố bằng dăm ba ký nếp, cân đậu hay nhành mai chúm chím nụ vàng[1].
Lễ Thướng tiêu: dựng cây nêu đón Tết
Lễ Thướng tiêu là một trong những nghi lễ quan trọng nhất của Tết Huế. Theo bài "Tết Huế" trên báo Nhân Dân, từ thời Nguyễn, phong tục dựng cây nêu là một phần không thể thiếu mỗi dịp Tết đến, Xuân về. Đối với chốn cung đình, lễ Thướng Tiêu thường được tổ chức vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch. Ở các làng, xã lân cận, thời điểm tổ chức dựng nêu sẽ tùy vào tục lệ của địa phương nhưng phải trước ngày 30 Tết. Quá trình dựng nêu trải qua các nghi thức như nghinh thần, lễ cúng thần, khánh hạ, tống thần và đốt sớ[5].
Theo bài "Tết xưa trong các phủ đệ Huế", Lễ Thướng tiêu đầu tiên tổ chức trước điện Thái Hòa trong Hoàng cung do nhà vua đích thân chủ trì, sau đó sai các hoàng thân, hoàng tử đi làm lễ tương tự tại các miếu thờ, đàn tế, lăng tẩm tổ tiên. Khi lễ Thướng tiêu ở Đại Nội thực hiện xong thì các ông hoàng, bà chúa mới làm lễ Thướng tiêu tại phủ đệ của mình để mừng ngày Tết đến, ngăn chặn ma quỷ, cúng những thần linh để phù hộ cho gia quyến được bình an[2].
Ông Nguyễn Phi Nè (66 tuổi) trú làng Tân Thành, thôn Tân Xuân Lai, xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền (trước 7/2025), thành viên trong nhóm dựng nêu của tộc Nguyễn làng này, cho biết trên báo Nhân Dân: từ thời cha ông, việc dựng cây nêu và cúng kính trong dịp Tết cổ truyền luôn gắn với ý niệm "Tống cựu nghinh tân". Theo quy định, cây tre được chọn làm nêu phải thẳng, đẹp, hình dáng chắc chắn. Ở ngọn nêu có treo một chiếc giỏ, bên trong đựng trầu cau, giấy tiền[5].
Sắm bánh mứt và đồ ăn Tết
Với các bà, các chị, Tết là dịp để họ trổ tài nữ công gia chánh. Theo bài "Tết Nguyên đán ở Huế xưa và nay", ngày trước, dường như người ta tự làm tất cả các món ăn mặn ngọt, chay tịnh mà không phải mua thứ gì. Tết Huế có hàng trăm món ăn: mặn thì có bánh tét, dưa món, thịt bò dầm nước mắm, giò heo bó, chả thủ, nem tré, kim chi chuối chát, hành muối, kiệu chua; ngọt thì đủ loại mứt bánh: mứt gừng, mứt dừa, mứt khoai lang, mứt bí đao, mứt hạt sen, mứt me, mứt cốc, mứt xoài, bánh in, bánh thuẫn, bánh dẻo, bánh bó, chè xanh đánh, chè đông sương, chè khoai tía. Đồ ăn mặn có món gì thì đồ chay có món đó[1].
Người Huế ăn Tết như thế nào?
Tục đạp đất thay cho xông đất
Theo bài "Người Huế chơi Tết" trên Znews, khác với ngoài Bắc, ở Huế không có tục hái lộc đầu năm nên người Huế không ra khỏi nhà trước và sau khi giao thừa. Nhờ thế mà cây cối trong các đền chùa ở Huế vẫn giữ nguyên lộc biếc suốt cả mùa xuân. Mấy năm gần đây, nhà nước có tổ chức cầu truyền hình đêm giao thừa nên một bộ phận cư dân Huế, nhất là lớp trẻ, đã biết ra khỏi nhà vào đêm trừ tịch, song ít ai trở về nhà sau lúc giao thừa. Ấy là bởi cái tục đạp đất[3].
Người Bắc cũng có lệ xông đất, nhưng dân Huế đã gọi rất đúng tên cổ tục này: đạp đất. Không ai muốn về nhà sau giao thừa cũng bởi họ muốn tránh việc đạp đất nhà mình. Người ta mong người đến đạp đất nhà mình vào sáng mồng một Tết là những người chức sắc, có học vấn, hay là người nhẹ vía, để tài lộc, may mắn sẽ theo họ đến với gia đình suốt cả năm sau đó[3].
Nhiều gia đình ở Huế còn "lệnh" cho con cái, đứa nào "nặng vía" thì sáng mồng một không được dậy sớm, có tỉnh giấc thì cũng phải nằm yên, chờ đứa khác "nhẹ vía" hơn, được cha mẹ còm măng từ trước Giao thừa, đặt chân xuống đất trước, lúc đó những đứa khác mới được ra khỏi giường[3].
Lễ cúng Nguyên Đán và đi chùa
Sáng mồng một, nghi lễ đầu tiên là lễ cúng Nguyên Đán. Đó là lúc người Huế làm lễ cúng chay trên bàn thờ tổ tiên. Lễ vật là trầm trà, mứt bánh, đơn giản nhưng tinh khiết. Sau lễ ấy, gia chủ mới mở cửa đón khách đến nhà thăm Tết. Sáng mồng một người Huế thường đi chùa lễ Phật trước tiên, sau đó mới đi viếng mộ tổ tiên, thắp hương nhà thờ họ, đi thăm ông bà, cha mẹ bên chồng, bên vợ[3].
Việc chúc Tết thầy, viếng thăm bạn bè, đồng nghiệp thường là vào ngày mồng hai, mồng ba[3].
Chơi Tết và các trò vui
Theo bài "Người Huế chơi Tết" trên Znews, nói đến Tết Huế tất phải nói chuyện chơi. Dân Huế xưa chơi Tết thật lắm trò. Không kể những trò trong cung vua phủ chúa, trò vui nơi thôn dã cũng đã phong phú[3].
Từ ngày mồng một trở đi, mỗi ngày cúng ba lần (sáng, trưa, chiều) trên bàn thờ tổ tiên; ngày Sóc cúng chay, ngày thường cúng mặn. Đến chiều mồng ba làm mâm cơm cúng đưa để tiễn ông bà về lại cõi trên[3].
Hạ nêu: kết thúc Tết
Theo báo Nhân Dân, Tết Huế sẽ kết thúc vào ngày mồng 7 tháng Giêng, khi cây nêu được hạ xuống. Các nghi thức của lễ cúng hạ nêu tương tự như khi dựng nêu[5].
Vì sao Tết Huế lại giữ được nhiều cổ tục?
Huế từng là kinh đô của triều Nguyễn, nơi tập trung các phủ đệ, đền miếu, lăng tẩm và các nghi lễ cung đình. Theo khamphahue.com.vn, vì là kinh đô xưa nên Huế còn giữ được nhiều cổ tục trong việc đón Tết và ăn Tết[1].
Tết Huế so với Tết các vùng khác
| Đặc điểm | Tết Huế | Tết miền Bắc (tham khảo) |
|---|---|---|
| Lễ cúng ông Táo | Đơn giản hơn, chủ yếu thay bát nhang, tiễn ông Táo cũ | Trọng thị, coi là khởi sự cho Tết |
| Tục đầu năm | Đạp đất, kiêng ra khỏi nhà trước và sau giao thừa | Xông đất, hái lộc đầu năm |
| Lễ Thướng tiêu | Tổ chức từ 23 tháng Chạp ở cung đình, các làng trước 30 Tết | Chưa có đối chiếu từ nguồn đã dẫn |
| Lễ cúng Nguyên Đán | Cúng chay với trầm trà, mứt bánh | Chưa có đối chiếu từ nguồn đã dẫn |
| Thời gian Tết | Từ đầu tháng Chạp đến mồng 7 tháng Giêng | Chưa có đối chiếu từ nguồn đã dẫn |
Bảng trên chỉ là đối chiếu khái quát, dựa trên các nguồn đã dẫn. Các vùng miền khác nhau có thể có những biến thể khác, và ngay trong một vùng cũng có sự khác biệt giữa các làng, các gia đình.
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu Tết Huế
Thứ nhất, các mô tả về Tết Huế trong bài này chủ yếu dựa trên các bài báo và ghi chép về Tết Huế xưa, có thể không hoàn toàn khớp với thực tế hiện nay. Nhiều tập tục đã thay đổi hoặc mai một theo thời gian.
Thứ hai, ngay trong cách gọi tên, các nguồn cũng có thể không thống nhất. Ví dụ, cùng một nghi lễ dựng nêu, có nguồn gọi là "Thướng tiêu", có nguồn gọi là "dựng nêu". Cùng một tục đầu năm, người Bắc gọi là "xông đất", người Huế gọi là "đạp đất".
Thứ ba, các chi tiết cụ thể như mâm cỗ có những món gì, thứ tự các nghi lễ ra sao có thể khác nhau giữa các gia đình, các làng. Bài viết này chỉ trình bày những nét được ghi nhận trong các nguồn đã dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Tết Huế kéo dài bao lâu?
Theo bài "Người Huế chơi Tết" trên Znews, Tết Huế trên thực tế bắt đầu từ những ngày đầu tháng Chạp khi con cháu đi chạp mả, và kéo dài đến ngày mồng bảy tháng Giêng khi làm lễ hạ nêu[3]. Theo báo Nhân Dân, Tết Huế kết thúc vào ngày mồng 7 tháng Giêng khi cây nêu được hạ xuống[5].
Tục đạp đất ở Huế là gì?
Đạp đất là cách gọi của người Huế cho tục xông đất. Theo bài "Người Huế chơi Tết", người ta mong người đến đạp đất nhà mình vào sáng mồng một Tết là những người chức sắc, có học vấn, hay là người nhẹ vía, để tài lộc, may mắn sẽ theo họ đến với gia đình suốt cả năm sau đó[3].
Lễ Thướng tiêu ở Huế được tổ chức khi nào?
Theo bài "Tết xưa trong các phủ đệ Huế", Lễ Thướng tiêu là khởi đầu của dịp nghỉ Tết của toàn bộ triều đình. Thời vua Minh Mạng quy định bắt đầu từ ngày 25 tháng Chạp thì ngừng tiếp nhận văn thư, cất ấn và làm lễ dựng nêu[2]. Theo báo Nhân Dân, đối với chốn cung đình, lễ Thướng Tiêu thường được tổ chức vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch. Ở các làng, xã lân cận, thời điểm tổ chức dựng nêu sẽ tùy vào tục lệ của địa phương nhưng phải trước ngày 30 Tết[5].
Kết luận
Tết xứ Huế là một phức hợp nghi lễ và tập tục trải dài từ đầu tháng Chạp đến mồng bảy tháng Giêng. Nét riêng của Tết Huế nằm ở lễ Thướng tiêu dựng cây nêu, tục đạp đất, lễ cúng Nguyên Đán bằng đồ chay, và kho bánh mứt, dưa món phong phú. Những tập tục này được ghi nhận trong các bài báo và ghi chép về Tết Huế xưa, có thể đã thay đổi ít nhiều theo thời gian. Người đọc muốn tìm hiểu sâu hơn có thể tham khảo các nguồn đã dẫn ở trên.
