Vì sao năm 968 Đinh Bộ Lĩnh đặt kinh đô ở Hoa Lư, và thế núi thế sông ở đó hôm nay còn đọc được gì?

Vì sao năm 968 Đinh Bộ Lĩnh lại chọn Hoa Lư thay vì một vùng đồng bằng rộng rãi?

Năm 968, sau khi dẹp loạn 12 sứ quân và thống nhất giang sơn, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, xưng Đinh Tiên Hoàng, đặt tên nước là Đại Cồ Việt và chọn Hoa Lư làm kinh đô. Sách Đại Việt sử lược ghi lại sự kiện này: đến năm thứ nhất niên hiệu Khai Bảo (968) đời vua Triệu là Tống Thái Tổ, vương xưng hoàng đế ở động Hoa Lư, rồi dựng cung điện, chế triều nghi, sắp đặt trăm quan, lập xã tắc và tôn hiệu là Đại Thắng Minh Hoàng đế.

Lý do chọn Hoa Lư không nằm ở sự trù phú của đồng bằng mà nằm ở thế đất. Đây là vùng núi non hiểm trở, được mô tả như một kinh đô đá, nơi nhà vua cho xây cung điện, đặt triều nghi, đắp thành, đào hào, dựa vào thế núi để dựng một công trình phòng ngự kiên cố, biệt lập với bên ngoài. Với một nhà nước vừa ra đời sau nhiều năm nội loạn, một căn cứ vừa dễ thủ vừa đủ gần quê hương và lực lượng gốc là lựa chọn hợp lý hơn một đô thị đồng bằng trống trải.

Mốc thời gian của kinh đô Hoa Lư

Tổng cộng, kinh đô Hoa Lư tồn tại 42 năm (968-1010), gắn với ba vương triều Đinh, Tiền Lê và buổi đầu nhà Lý. Trong suốt thời gian ấy, đây chủ yếu là đại bản doanh của hai vị vua kiêm tổng tư lệnh quân đội là Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành.

Thế núi đá vôi vây quanh đã tạo ra một vòng thành tự nhiên như thế nào?

Kinh đô Hoa Lư nằm trong một thung lũng tương đối bằng phẳng giữa những dãy núi đá vôi nhỏ nhưng dốc, tạo thành rào chắn gần như không thể vượt qua đối với người đi bộ. Ngay cả ngày nay, nhiều quả núi trong khu vực vẫn chỉ có dê núi mới leo tới được. Các vị vua thế kỷ 10 đã tận dụng triệt để địa hình này để thiết kế những vòng thành cực kỳ khó công phá.

Để bịt các khe hở giữa các dãy núi, họ cho đắp tường đất, gia cố và neo vào nền đất mềm bằng cọc gỗ. Tổng cộng, kinh đô được bảo vệ bởi mười đoạn tường, đoạn dài nhất 500m, đoạn ngắn nhất 65m, cao khoảng 10m và dày khoảng 15m. Nhiều đoạn tường vẫn còn tồn tại và đã được khảo cổ khai quật. Theo tư liệu trong nước, khoảng trống giữa các sườn núi được xây kín bằng đất ken gạch, chân thành có gạch bó, đắp cao từ 8 đến 10m, hiện vẫn còn dấu vết của nhiều đoạn tường thành. Cách làm này tiết kiệm tối đa sức người sức của, vì thiên nhiên đã đảm nhận phần lớn công việc phòng thủ.

Đặc điểm địa hình và ý nghĩa thực tế

Sông Hoàng Long và hệ thống sông nhánh đóng vai trò gì?

Phía bắc thành nằm bên sông Hoàng Long nên đường giao thông thủy rất thuận tiện. Con sông này chảy ở phía tây bắc kinh đô và qua một hệ thống sông ngòi kết nối Hoa Lư với biển. Trong thế kỷ 10, nhà ở của dân thường, chợ búa và kho tàng gắn với thương mại đường sông đều tập trung gần sông.

Đây là điểm cân bằng quan trọng của Hoa Lư: nếu chỉ có núi thì kinh đô sẽ bị cô lập, nhưng có sông lớn và nhánh sông thì vừa giữ được thế thủ, vừa duy trì được liên lạc, tiếp tế và buôn bán. Phía đông bắc thành có núi Cột Cờ, xưa là nơi vua Đinh cắm cờ nước, gần đó là nơi vua đứng duyệt thủy quân trên sông Sào Khê. Nói cách khác, hệ thống sông không chỉ là đường đi mà còn là một phần của bố cục quân sự.

Vì sao chính sự chật hẹp của Hoa Lư về sau lại thành lý do dời đô?

Hoa Lư được thiết kế như một quân thành hơn là một đô thị lớn. Kinh thành nằm giữa những quả núi bao bọc, mang nặng tính chất quân sự, vị trí kín đáo, thuận lợi cho phòng thủ và tiến công, lại xa biên thùy nên khó bị quân phương Bắc do thám và mở những đợt tấn công chớp nhoáng. Nhưng cũng chính vì thế mà không gian phát triển bị hạn chế: thung lũng giữa núi không đủ rộng cho một kinh đô ngày càng đông dân, cung điện và phố chợ chen chúc trong một diện tích hẹp.

Đến năm 1010, Lý Công Uẩn dời đô về Đại La (Thăng Long). Hoa Lư từ đó trở thành cố đô. Dưới triều Lý và Trần, vùng đất này vẫn giữ vai trò quan trọng và được gọi là phủ Trường Yên. Việc dời đô không phủ nhận giá trị của Hoa Lư; nó phản ánh nhu cầu mới của một nhà nước đã ổn định, cần trung tâm đồng bằng rộng lớn hơn cho dân cư, thương mại và hành chính.

Cách đọc phong thủy Hoa Lư theo loan đầu: đâu là diễn giải của người đời sau?

Trong cách đọc phong thủy theo loan đầu, thế đất lý tưởng thường được mô tả là núi bao phía sau, nước ôm phía trước, hai bên có thanh long và bạch hổ che chắn. Khu vực đền thờ Đinh Tiên Hoàng được ghi nhận nằm theo thế tiền thủy hậu sơn, tức phía trước có sông, phía sau có núi, và được thiết kế theo kiểu nội công ngoại quốc.

Cần nói rõ: đây là cách diễn giải của người đời sau khi nhìn lại thế đất, không phải biên bản quyết định của Đinh Bộ Lĩnh năm 968. Các nguồn sử liệu nhấn mạnh lý do quân sự và thực dụng: núi làm thành, sông làm hào, thế đất hiểm trở, lại gần quê hương và căn cứ của nhà vua. Yếu tố phong thủy, nếu có, đóng vai trò như một lớp nghĩa văn hóa được gắn thêm về sau, hài hòa với lý do phòng thủ chứ không thay thế nó. Cũng cần lưu ý rằng các phái phong thủy khác nhau có thể nhìn cùng một thế đất theo cách khác nhau, nên không nên khẳng định đây là cách đọc duy nhất hay tuyệt đối đúng.

Dấu tích hôm nay còn đọc được gì?

Kinh thành xưa nay không còn nguyên vẹn, chỉ còn một số đoạn tuyến tường thành đắp bằng đất, đá, gạch đã được khảo cổ khai quật. Năm 2021, cuộc khai quật ở cánh đồng Nội phía nam đền Vua Đinh thuộc Khu Di tích lịch sử văn hóa Cố đô Hoa Lư làm phát lộ một phần nền móng kiến trúc của người xưa, trong đó có ba cụm cọc lớn đóng sâu từ 1,8m đến 2,5m có gia cố cọc. Đây là lối kiến trúc giai đoạn Đại La, sau đó được nhà Đinh sử dụng lại ở giai đoạn đầu dựng nước. Di vật thu được gồm nhiều loại gạch, ngói, đồ gốm sứ, sành có niên đại kéo dài từ trước Công nguyên đến thời Đinh - Tiền Lê; trong đó gạch, ngói giai đoạn thế kỷ 7 đến 9 có số lượng nhiều nhất.

Kết quả khảo cổ bước đầu cho phép nhận định kinh đô Hoa Lư có hai khu vực chính là Thành Nội và Thành Ngoại. Khu Thành Ngoại, nay thuộc địa phận thôn Yên Thượng, Yên Thành, xã Trường Yên, là cung điện chính, nơi vua Đinh cắm cờ nước, hiện là đền thờ vua Đinh, vua Lê. Khu Thành Nội rộng hơn, ăn thông với Thành Ngoại bằng một ngách núi gọi là Quèn Vòng, với những cầu Đông, cầu Rền bằng đá, làm nơi nuôi trẻ em và kho chứa.

Trước cung điện có núi Mã Yên, tương truyền vua Đinh Tiên Hoàng lấy núi này làm án. Ngày trước đền Đinh, trên đỉnh Mã Yên Sơn cao tới 265 bậc là lăng mộ vua Đinh. Tại thôn Yên Thành hiện vẫn còn nhiều đền, chùa là một phần kiến trúc trong khu cung điện chính, như chùa Nhất Trụ được xây từ đời vua Lê Đại Hành, trước cửa chùa có cột kinh bằng đá cao 4,16m hình tám cạnh khắc bài kinh Lăng Nghiêm. Liền đó là đền Phất Kim thờ con gái thứ ba của vua Đinh Tiên Hoàng. Trong khu Thành Ngoại xưa còn nhiều chùa cổ khác đều được xây dựng từ thời nhà Đinh như chùa Đìa, chùa Tháp, Bà Ngô.

Đền thờ Lê Đại Hành nằm cách đền thờ Đinh Tiên Hoàng 300m về phía bắc, có núi Đền làm hậu cảnh. Đền thờ Đinh Tiên Hoàng được dựng trên nền cung điện chính của kinh thành xưa. Cả hai ngôi đền đều lưu giữ nhiều bảo vật quốc gia gắn với lễ hội truyền thống Hoa Lư, diễn ra vào tháng 3 âm lịch hằng năm.

Hoa Lư nằm ở đâu trong Quần thể danh thắng Tràng An?

Di tích lịch sử, văn hóa Cố đô Hoa Lư được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Năm 2014, tại kỳ họp lần thứ 38 của Ủy ban Di sản Thế giới ở Doha, Quần thể danh thắng Tràng An được ghi danh là Di sản Thế giới, với tiêu chí văn hóa và thiên nhiên. Đây là di sản hỗn hợp, và khu di tích Cố đô Hoa Lư là một trong các khu vực hợp thành.

Quần thể Tràng An gồm Hoa Lư, Tam Cốc - Bích Động và khu du lịch sinh thái Tràng An, được liên kết với nhau bằng rừng đặc dụng Hoa Lư trên các dãy núi đá vôi cùng sông, hồ, đầm lầy. Khu Tràng An - Tam Cốc có diện tích hơn 6.172ha, là vùng bảo vệ đặc biệt của danh thắng, nằm trong rừng đặc dụng Hoa Lư và thuộc quy hoạch di sản thế giới Tràng An với diện tích 12.252ha. Về mặt hành chính, từ ngày 1/1/2025, thành phố Hoa Lư được thành lập trên cơ sở nhập toàn bộ diện tích, dân số của huyện Hoa Lư và thành phố Ninh Bình, với diện tích tự nhiên 150,24km2 và quy mô dân số 238.209 người.

Vùng đất Ninh Bình nói chung và Hoa Lư nói riêng còn là nơi có dấu vết cư trú của người Việt cổ từ hàng vạn năm trước, với các di chỉ văn hóa Hòa Bình, Bắc Sơn được phát hiện ở hang động Đắng, Bái Sơn, Kênh Gà, Đồi Thúy, đặc biệt là Người Xưa (Tam Điệp). Các đợt khảo cổ ở Hoa Lư vì thế không chỉ làm rõ kinh đô thế kỷ 10 mà còn nối vào một dòng cư trú dài hơn rất nhiều.