Hồ Gươm trong bố cục tâm linh Thăng Long: truyền thuyết trả gươm đứng ở đâu giữa hệ thống tứ trấn

Tứ trấn Thăng Long là gì và hình thành khi nào?

Tứ trấn Thăng Long là bốn ngôi đền trấn giữ bốn phương của kinh thành Thăng Long xưa, gồm đền Bạch Mã ở phía Đông, đền Voi Phục ở phía Tây, đền Kim Liên ở phía Nam và đền Quán Thánh ở phía Bắc. Hệ thống này không phải một quy định chính thức có từ buổi đầu dựng đô, mà được các nhà nghiên cứu xem là một truyền thống được tạo dựng và hoàn chỉnh dần qua nhiều thế kỷ.

Theo tài liệu của VietnamPlus, thuật ngữ “Thăng Long Tứ trấn” chỉ xuất hiện trên văn bản rất muộn, vào năm 1956, trong tập sách “Thăng Long cổ tích khảo tịnh hội đồ” của Đặng Xuân Khanh. Sách ghi hai dòng chữ Hán liệt kê: “Thăng Long Tứ trấn. Đông trấn Hàng Buồm Bạch Mã đại vương từ. Tây trấn Thủ Lệ Linh Lang đại vương từ. Nam trấn Kim Liên Cao Sơn đại vương từ. Bắc trấn Tây Hồ Trấn Vũ đại đế từ”. Trước đó, thuật ngữ “Tứ trấn từ” đã xuất hiện trong văn bản “Hà thành linh tích cổ lục” có niên đại thời Nguyễn, với cách ghi tương tự về bốn ngôi đền ở bốn phương.

Vì sao gọi là “trấn”?

Chữ “trấn” trong Tứ trấn mang nghĩa trấn giữ, ngăn chặn những tai họa từ bên ngoài xâm nhập vào kinh thành. Tiến sĩ Nguyễn Doãn Minh, Quyền Trưởng phòng Nghiên cứu Lịch sử Văn hóa thuộc Viện Nghiên cứu Kinh thành, giải thích rằng Tứ trấn bảo vệ cho Thăng Long hàm nghĩa trấn giữ, ngăn chặn thiên tai và địch họa, giúp cuộc sống người dân yên ổn. Sâu xa hơn, sự yên ổn của kinh đô cũng chính là sự trường tồn của quốc gia Đại Việt.

Hồ Gươm có nằm trong Tứ trấn Thăng Long không?

Hồ Gươm, tức hồ Hoàn Kiếm, không nằm trong danh sách bốn ngôi đền Tứ trấn Thăng Long. Đây là điều cần nói rõ ngay từ đầu, bởi nhiều người thường nhầm lẫn giữa các địa danh tâm linh nổi tiếng của Hà Nội. Tứ trấn là bốn ngôi đền thờ bốn vị thần bảo trợ cho kinh thành ở bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, còn Hồ Gươm là một thắng cảnh nằm ở trung tâm kinh đô, gắn với truyền thuyết trả gươm thần của vua Lê Lợi.

Tuy vậy, Hồ Gươm vẫn giữ vai trò đặc biệt trong bố cục tâm linh của Thăng Long. Nếu Tứ trấn tạo thành một vành đai bảo vệ ở bốn phương, thì Hồ Gươm nằm ở vị trí trung tâm, như một điểm neo tinh thần giữa lòng kinh thành. Hai lớp nghĩa này không thay thế nhau mà bổ sung cho nhau: một bên là hệ thống phòng vệ phong thủy, một bên là biểu tượng của chính nghĩa và hòa bình.

Bản đồ Hồng Đức có nhắc tới Hồ Gươm?

Theo tài liệu của VietnamPlus, tập bản đồ thời Hồng Đức do vua Lê Thánh Tông cho vẽ, hoàn thành năm 1490, có vẽ về kinh thành Thăng Long với nhiều địa danh như điện Kính Thiên, Đoan môn, Đông cung, Thái Miếu, phủ Phụng Thiên, hồ Hoàn Kiếm, Quốc Tử giám, điện Nam Giao, hồ Tây, núi Khán Sơn, Giảng Võ, cửa Bảo Khánh, sông Tô Lịch. Trong bản đồ này, ba ngôi đền Bạch Mã, đền Linh Lang và quán Trấn Vũ đã được định vị lần lượt vào ba phương Đông, Tây, Bắc của thành Thăng Long. Đền Kim Liên ở phía Nam chưa thấy xuất hiện trong bản đồ này, nhưng tài liệu cho rằng muộn nhất vào năm 1772 ngôi đền đã hiện diện tại vị trí như hiện nay.

Như vậy, Hồ Gươm và các ngôi đền Tứ trấn cùng tồn tại trong không gian thiêng của Thăng Long, nhưng thuộc hai lớp cấu trúc khác nhau. Hồ Gươm là địa danh tự nhiên gắn với truyền thuyết, còn Tứ trấn là hệ thống đền thờ được định vị theo bốn phương.

Truyền thuyết trả gươm thần gắn với Hồ Gươm như thế nào?

Truyền thuyết trả gươm thần kể rằng vua Lê Lợi sau khi đánh đuổi giặc Minh, một hôm thuyền rồng đi trên hồ, bỗng có rùa vàng nổi lên và nói: “Xin bệ hạ hoàn gươm lại cho Long Quân”. Vua liền trả gươm thần, rùa vàng ngậm gươm lặn xuống nước. Từ đó hồ được gọi là hồ Hoàn Kiếm, tức hồ trả gươm.

Câu chuyện này mang nhiều lớp nghĩa. Thứ nhất, nó khẳng định tính chính nghĩa của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn: gươm thần là thứ được trao từ thế lực siêu nhiên, chỉ dùng để đánh đuổi kẻ xâm lược, và khi đất nước đã hòa bình thì phải trả lại. Thứ hai, nó gắn chiến thắng của Lê Lợi với một địa danh cụ thể ở trung tâm kinh đô, biến Hồ Gươm thành nơi lưu giữ ký ức về sự chuyển giao từ chiến tranh sang hòa bình. Thứ ba, nó đặt Hồ Gươm vào vị trí trung tâm của bố cục tâm linh Thăng Long, nơi hội tụ cả yếu tố lịch sử lẫn yếu tố huyền thoại.

Vì sao truyền thuyết trả gươm không thuộc Tứ trấn?

Truyền thuyết trả gươm không thuộc Tứ trấn vì Tứ trấn là hệ thống đền thờ các vị thần bảo trợ cho kinh thành ở bốn phương, còn truyền thuyết trả gươm gắn với một sự kiện lịch sử cụ thể và một địa danh tự nhiên. Các vị thần trong Tứ trấn như Bạch Mã, Linh Lang, Cao Sơn, Trấn Vũ đều có công giúp các triều đại dẹp giặc, trừ tà, củng cố vương triều, theo ghi nhận của VietnamPlus. Trong khi đó, truyền thuyết trả gươm không gắn với một vị thần được thờ ở đền nào trong hệ thống Tứ trấn.

Tuy nhiên, cả hai đều chia sẻ một mẫu thức chung: sự can thiệp của thế lực siêu nhiên vào vận mệnh đất nước. Nếu Tứ trấn thể hiện niềm tin vào sự che chở thường trực của thần linh đối với kinh đô, thì truyền thuyết trả gươm thể hiện niềm tin vào sự phù trợ của thần linh trong những thời khắc quyết định của lịch sử.

Bốn ngôi đền Tứ trấn thờ ai và ở đâu?

Bảng dưới đây tổng hợp thông tin cơ bản về bốn ngôi đền trong hệ thống Tứ trấn Thăng Long theo ghi nhận của VietnamPlus và báo Nhân Dân:

Đền Bạch Mã có gì đặc biệt?

Đền Bạch Mã được xây dựng sớm nhất trong Tứ trấn, gắn với việc vua Lý Thái Tổ xây thành Thăng Long, theo báo Nhân Dân. Truyền thuyết kể rằng khi vua Lý Công Uẩn định đô và xây thành Thăng Long, xây đến đâu bị sụt lở đến đó. Nhà vua cho cầu thần Long Đỗ, vị thần cai quản thành Đại La. Thần hiển linh thành ngựa trắng, nhà vua cứ theo vết chân ngựa mà xây, thành không lở nữa. Thành xây xong, nhà vua phong thần Long Đỗ là Quốc đô Thành hoàng Đại vương, tức vị Thành hoàng bảo trợ kinh đô. Đền Bạch Mã hiện còn giữ được nhiều hiện vật quý giá, gồm 18 bia đá cổ, 17 đạo sắc phong thời Nguyễn và một ngựa trắng bằng gỗ lớn.

Các ngôi đền còn lại có vai trò gì?

Đền Voi Phục thờ Linh Lang đại vương, một vị thần có công giúp triều đại dẹp giặc. Đền Kim Liên thờ Cao Sơn đại vương, vị thần gắn với núi cao và sự bảo trợ cho vùng đất phía Nam. Đền Quán Thánh thờ Trấn Vũ đại đế, vị thần trấn giữ phương Bắc, theo ghi chép trong tài liệu của VietnamPlus: “Quán Trấn Vũ ở phía bắc thành là để trấn giữ phương bắc”. Cả bốn ngôi đền đều có công giúp các triều đại đương thời dẹp giặc, trừ tà, củng cố vương triều.

Tứ trấn Thăng Long được tạo dựng trong bối cảnh nào?

Theo nghiên cứu của Tiến sĩ Nguyễn Doãn Minh, “Tứ trấn Thăng Long” hay “Thăng Long Tứ trấn” là một sự “sáng tạo/tạo dựng truyền thống”. Các Nho sĩ dưới thời Nguyễn đã tạo dựng truyền thống này trong bối cảnh lịch sử Hà Nội dưới triều Nguyễn, khi triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam đang trong giai đoạn thoái trào và đất nước chịu sự áp bức của thực dân Pháp xâm lược.

Tài liệu của VietnamPlus nêu bốn yếu tố làm cơ sở cho sự tạo dựng này. Thứ nhất, không gian thiêng Thăng Long đã được tạo lập khoảng 800 năm trước. Thứ hai, các vị thần ở bốn ngôi đền đều có công giúp các triều đại đương thời dẹp giặc, trừ tà, củng cố vương triều. Thứ ba, các cơ sở cứ liệu liên quan đến sự hình thành quan niệm Tứ trấn đã có từ trước, như bản đồ Hồng Đức và ghi chép về việc vua Lê Thế Tông (1573-1599) lên ngôi, gia phong cho thần, gọi đền Linh Lang là một trấn che chở cho kinh đô. Thứ tư, niềm tin vào yếu tố phong thủy của kinh thành Thăng Long, khi mỗi lần kinh đô dời đổi khỏi Thăng Long, đất nước luôn rơi vào tình thế lệ thuộc, mất chủ quyền.

Vì sao số 4 lại quan trọng trong bố cục tâm linh?

Theo PGS. TS Nguyễn Ngọc Oanh, Trưởng khoa Quan hệ Quốc tế, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, số 4 biểu trưng cho những điều tốt đẹp nhất, được cha ông sử dụng như một sự cân bằng, đủ đầy của trời đất. Một năm có bốn mùa, đất có bốn phương, số 4 tạo ra hình vuông tượng trưng cho sự vững chắc, ổn định và bình yên. Tiến sĩ Nguyễn Doãn Minh cũng liệt kê nhiều biểu tượng số 4 trong văn hóa Việt: Tứ bất tử, Tứ phủ, Tứ Pháp, An Nam tứ đại khí. Tứ trấn bảo vệ cho Thăng Long cũng hàm nghĩa như vậy: sự trấn giữ giúp kinh đô tránh được thiên tai, địch họa, từ đó giúp cuộc sống người dân yên ổn.

Hồ Gươm đứng ở đâu trong bố cục tâm linh Thăng Long?

Hồ Gươm đứng ở vị trí trung tâm của bố cục tâm linh Thăng Long, không thuộc vành đai Tứ trấn nhưng giữ vai trò điểm neo tinh thần. Nếu Tứ trấn là bốn ngôi đền trấn giữ bốn phương, thì Hồ Gươm là nơi lưu giữ ký ức về sự chuyển giao từ chiến tranh sang hòa bình, gắn với truyền thuyết trả gươm thần của vua Lê Lợi.

Có thể hình dung bố cục tâm linh Thăng Long như hai lớp cấu trúc. Lớp thứ nhất là vành đai bảo vệ bốn phương với bốn ngôi đền Tứ trấn, thiên về chức năng trấn giữ phong thủy và bảo vệ kinh thành khỏi thiên tai, địch họa. Lớp thứ hai là các địa danh trung tâm gắn với truyền thuyết và sự kiện lịch sử, trong đó Hồ Gươm là ví dụ tiêu biểu, thiên về chức năng biểu tượng và lưu giữ ký ức. Hai lớp này cùng tồn tại, bổ sung cho nhau và tạo nên không gian thiêng đặc trưng của Thăng Long.

Vì sao Hồ Gươm không được xếp vào Tứ trấn?

Hồ Gươm không được xếp vào Tứ trấn vì Tứ trấn là hệ thống đền thờ bốn vị thần bảo trợ cho kinh thành ở bốn phương, còn Hồ Gươm là một địa danh tự nhiên gắn với truyền thuyết trả gươm. Các vị thần trong Tứ trấn đều là những vị thần được thờ ở đền, có công giúp các triều đại dẹp giặc, trừ tà, củng cố vương triều. Trong khi đó, Hồ Gươm không gắn với một vị thần được thờ ở đền nào trong hệ thống Tứ trấn, mà gắn với một sự kiện lịch sử cụ thể và một truyền thuyết về rùa vàng trả gươm.

Tuy nhiên, điều này không làm giảm vai trò của Hồ Gươm trong bố cục tâm linh Thăng Long. Ngược lại, chính vì nằm ở trung tâm và không thuộc hệ thống đền thờ bốn phương, Hồ Gươm có một vị trí độc lập, vừa là chứng nhân lịch sử vừa là biểu tượng văn hóa. Trong tâm thức người Việt, Hồ Gươm và Tứ trấn cùng góp phần tạo nên hình ảnh một Thăng Long có bề dày lịch sử và chiều sâu tâm linh.

Các phái nghiên cứu có thống nhất về Tứ trấn không?

Các nhà nghiên cứu không hoàn toàn thống nhất về thời điểm hình thành và tính chất của Tứ trấn Thăng Long. Một số ý kiến cho rằng cấu trúc Tứ trấn có sớm hơn nhiều so với thuật ngữ, dựa trên bằng chứng từ bản đồ Hồng Đức năm 1490, trong đó ba ngôi đền Bạch Mã, Linh Lang và Trấn Vũ đã được định vị vào ba phương Đông, Tây, Bắc. Ý kiến khác, tiêu biểu là nghiên cứu của Tiến sĩ Nguyễn Doãn Minh, nhấn mạnh rằng thuật ngữ “Tứ trấn” chỉ xuất hiện trên văn bản rất muộn và mang tính “tạo dựng truyền thống” trong bối cảnh lịch sử thời Nguyễn.

Sự khác biệt này không mâu thuẫn tuyệt đối. Có thể hiểu rằng các ngôi đền đã tồn tại từ lâu, nhưng việc hệ thống hóa chúng thành một bộ bốn ngôi đền trấn giữ bốn phương lại là một quá trình muộn hơn, gắn với nhu cầu khẳng định bản sắc và không gian thiêng của Hà Nội trong bối cảnh lịch sử đặc biệt. Bài viết này không đưa ra kết luận cuối cùng về vấn đề đó, mà chỉ trình bày các quan điểm hiện có để người đọc tham khảo.

Tổng kết

Hồ Gươm không nằm trong hệ thống Tứ trấn Thăng Long, nhưng truyền thuyết trả gươm thần gắn với hồ lại giữ vai trò trung tâm trong bố cục tâm linh của kinh đô. Tứ trấn là vành đai bảo vệ bốn phương với bốn ngôi đền thờ bốn vị thần có công với kinh thành. Hồ Gươm là điểm neo tinh thần ở trung tâm, nơi lưu giữ ký ức về sự chuyển giao từ chiến tranh sang hòa bình. Cả hai cùng tạo nên không gian thiêng đặc trưng của Thăng Long, một không gian vừa có chức năng trấn giữ phong thủy vừa có chiều sâu biểu tượng văn hóa.