TL;DR: Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ diễn ra hai ngày mùng 6 và mùng 7 tháng Giêng âm lịch tại đền Mẫu Âu Cơ và đình thờ Đức Thánh Cả, xã Hiền Lương, tỉnh Phú Thọ, mùng 7 là ngày Tiên giáng theo truyền thuyết. Nghi lễ chính gồm tế Tam vị Đức ông tại đình, rước kiệu Thánh và lễ vật từ đình ra đền, dâng hương và tế nữ quan. Lễ vật là đồ chay, trong đó 100 cầu bánh mật, 100 phẩm bánh chè kho và 100 chiếc bánh ít tượng trưng lễ vật của trăm người con dâng lên Mẹ. Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ diễn ra khi nào và ở đâu?
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ được tổ chức hằng năm trong hai ngày, từ mùng 6 đến mùng 7 tháng Giêng âm lịch, tại đền Mẫu Âu Cơ và đình thờ Đức Thánh Cả, xã Hiền Lương, tỉnh Phú Thọ (trước 7/2025 thuộc huyện Hạ Hòa)[1][2]. Mùng 7 tháng Giêng được gọi là ngày Tiên giáng, tức ngày Tiên nữ Âu Cơ giáng trần theo truyền thuyết[2][3].
Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa ghi lễ hội diễn ra trong hai ngày, từ mùng 6 đến mùng 7 tháng Giêng[1]. Báo Văn hóa dẫn thông tin lễ hội được tổ chức vào mùng 7 tháng Giêng, ngày Tiên giáng[2]. Bản tin Nhân Dân ngày 23/2/2026 (tức mùng 7 tháng Giêng năm Bính Ngọ) đưa tin lễ dâng hương tưởng niệm Tổ Mẫu Âu Cơ được tổ chức tại đây[3].
Đền Mẫu Âu Cơ là nơi thờ Tổ Mẫu Âu Cơ, tọa lạc tại xã Hiền Lương, tỉnh Phú Thọ[1]. Khu di tích gồm đền Mẫu Âu Cơ và đình thờ Đức Thánh Cả, hợp thành một tổ hợp di sản vật thể và phi vật thể gắn với hình ảnh Mẫu Âu Cơ[1][2].
Vì sao lễ vật là trăm bánh?
Lễ vật dâng lên Mẫu là đồ chay, gồm hoa quả, đăng hương, trầu, rượu, cùng 100 cầu bánh mật, 100 phẩm bánh chè kho và 100 chiếc bánh ít[2]. Các con số 100 này tượng trưng cho lễ vật của 100 người con dâng lên Mẹ, theo truyền thuyết Mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng nở thành 100 người con trai[2][3].
Cách hiểu này xuất phát từ huyền tích về bọc trăm trứng. Truyền thuyết kể rằng Âu Cơ kết duyên cùng Lạc Long Quân, sinh ra một bọc trăm trứng, sau nở thành 100 người con trai; Lạc Long Quân đưa 50 người con về biển, Âu Cơ đưa 49 người con lên núi, để lại người con trưởng ở đất Phong Châu nối nghiệp, xưng Hùng Vương thứ nhất[1][3]. Theo mạch truyền thuyết ấy, mỗi chiếc bánh trong lễ vật là một phần lễ vật của mỗi người con, gộp lại thành 100 phần dâng lên Mẹ. Đây là truyền thuyết, không phải sự kiện lịch sử được kiểm chứng.
Nghi lễ trong hai ngày diễn ra thế nào?
Nghi lễ chính gồm tế Tam vị Đức ông tại đình do đội tế nam thực hiện, sau đó đoàn rước kiệu Thánh và lễ vật từ đình ra đền Mẫu Âu Cơ; khi đoàn rước về đến sân đền, lễ dâng hương và lễ vật bắt đầu, tiếp đó là phần tế nữ quan[2].
| Thời điểm | Nghi lễ và hoạt động | Nguồn ghi nhận |
|---|---|---|
| Mùng 6 tháng Giêng | Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao; chương trình biểu diễn văn nghệ và diễn xướng văn hóa dân gian truyền thống | Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa[1] |
| Mùng 7 tháng Giêng (ngày Tiên giáng) | Tế Tam vị Đức ông tại đình; rước kiệu Thánh và lễ vật từ đình ra đền Mẫu; dâng hương và lễ vật; tế nữ quan; phần hội với các trò chơi dân gian | Báo Văn hóa[2], Nhân Dân[3] |
Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa cho biết nét đặc sắc tại phần hội là chương trình biểu diễn văn nghệ và diễn xướng văn hóa dân gian truyền thống được tổ chức vào ngày mùng 6 tháng Giêng[1]. Báo Văn hóa mô tả lễ hội bắt đầu với nghi thức tế Tam vị Đức ông do đội tế nam thực hiện, ngay sau nghi thức cúng lễ, đoàn rước kiệu Thánh từ đình ra đền Mẫu Âu Cơ được khởi hành[2].
Tế nữ quan: phần chính lễ và số người đội tế
Tế nữ quan là phần chính lễ và là khâu thu hút sự chú ý nhất trong phần tế[2][3]. Báo Văn hóa ghi đội tế nữ gồm 14 cô gái thanh tân, mặc áo dài đủ các màu, đầu đội khăn kim tuyến, chân đi hài thêu, thắt lưng lụa, chủ lễ mặc hoàn toàn màu đỏ[2]. Bản tin Nhân Dân ngày 23/2/2026 ghi đội tế gồm 21 thiếu nữ thanh tân, được tuyển chọn kỹ lưỡng về nhan sắc, học vấn và phẩm hạnh, chủ tế nữ vận lễ phục đỏ, đầu vấn khăn đỏ[3].
Hai nguồn ghi số người đội tế nữ khác nhau: 14 người (Báo Văn hóa)[2] và 21 người (Nhân Dân, năm 2026)[3]. Sự khác biệt này cho thấy số người đội tế nữ có thể thay đổi giữa các năm và giữa các nguồn ghi chép. Bài viết không ghi một con số cố định cho đội tế nữ.
Phần hội có những trò gì?
Phần hội diễn ra với nhiều trò chơi dân gian như đu tiên, cờ người, chọi gà, tổ tôm điếm có thưởng, cùng các hoạt động biểu diễn nghệ thuật và giao lưu văn nghệ[1][2]. Báo Văn hóa còn ghi phần ca hát những bài hát ca ngợi Mẫu Âu Cơ[2].
Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa liệt kê các hoạt động như lễ tế nam tại đình Đức Ông, giải bóng chuyền da nam, bóng chuyền hơi nữ, cờ tướng, các trò chơi dân gian và biểu diễn nghệ thuật[1]. Báo Văn hóa liệt kê đu tiên, cờ người, chọi gà, tổ tôm điếm có thưởng[2].
Truyền thuyết về Mẫu Âu Cơ và dấu mốc lịch sử của đền
Truyền thuyết kể rằng vào ngày mùng 7 tháng Giêng, Tiên nữ Âu Cơ giáng trần, kết duyên cùng Lạc Long Quân rồi sinh ra một bọc trăm trứng, sau nở thành 100 người con trai[1]. Một ngày kia, Lạc Long Quân đưa 50 người con về biển, Âu Cơ đưa 49 người con lên núi, để lại người con trưởng ở lại đất Phong Châu nối nghiệp là Vua Hùng thứ nhất[1]. Khi đến vùng Hiền Lương, thấy phong cảnh non xanh nước biếc, đất đai phì nhiêu, Mẹ dừng lại khai khẩn đất hoang, lập làng, dựng xóm, dạy dân khai hoang, lập ấp, cấy lúa, trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải và làm ra các loại bánh từ sản vật địa phương[1]. Ngày 25 tháng Chạp, Mẹ cùng bầy tiên nữ bay về trời, để lại dưới gốc đa đầu làng một dải lụa màu lung linh như cầu vồng bảy sắc; dưới gốc đa ấy, nhân dân Hiền Lương lập đền thờ để tri ân công ơn của Tổ Mẫu[1].
Theo trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa, thời Hậu Lê, dưới triều Vua Lê Thánh Tông, niên hiệu Hồng Đức thứ 6 (1475), đã phong Thần và cho xây dựng đền thờ Tổ Mẫu Âu Cơ quy mô như ngày nay tại xã Hiền Lương[1]. Bản tin Nhân Dân cũng ghi di tích từng ba lần được các triều đại phong tặng là Đền Quốc tế, hai lần ban sắc phong[3].
| Mốc | Sự kiện | Nguồn |
|---|---|---|
| 1475 (Hồng Đức thứ 6) | Phong Thần và cho xây dựng đền thờ Tổ Mẫu Âu Cơ quy mô như ngày nay tại xã Hiền Lương | Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa[1] |
| 1991 | Bộ Văn hóa - Thông Tin công nhận đền thờ Tổ Mẫu Âu Cơ là di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia | Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa[1], Nhân Dân[3] |
| 23/01/2017 | Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL, công nhận Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ là di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia | Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa[1], Báo Văn hóa[2] |
| 15/01/2020 | Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận Tượng Mẫu Âu Cơ (niên đại thế kỷ XIX, thờ tại đền Mẫu Âu Cơ) là Bảo vật Quốc gia | Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa[1], Nhân Dân[3] |
Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa ghi ngày 23/01/2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL công nhận Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ là di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia[1]. Báo Văn hóa ghi tháng 1/2017, Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ được Bộ VHTTDL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia[2].
Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa ghi ngày 15/01/2020, Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận Tượng Mẫu Âu Cơ (niên đại thế kỷ XIX, thờ tại đền Mẫu Âu Cơ, xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa) là Bảo vật Quốc gia[1]. Nhân Dân ghi năm 2020, Tượng Mẫu Âu Cơ được công nhận là Bảo vật quốc gia[3].
Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ được công nhận là gì?
Danh hiệu được công nhận là Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ, không phải riêng lễ hội. Theo Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL ngày 23/01/2017 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia[1][2].
Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ tại đền Mẫu Âu Cơ xã Hiền Lương được mô tả là một tổ hợp chứa đựng nhiều giá trị văn hóa độc đáo: khu di tích đền Mẫu Âu Cơ, đình thờ Đức Thánh Cả, cùng tổng thể nội dung và diễn trình thực hành tín ngưỡng[1][2]. Các nguồn cũng nêu tín ngưỡng này thể hiện qua tín ngưỡng thờ Nữ thần, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, sự tôn thờ và sùng kính người Mẹ, quá trình huyền thoại hóa lịch sử và lịch sử hóa huyền thoại[1].
Lễ hội này khác gì so với các lễ hội khác ở vùng Đất Tổ?
Điểm phân biệt của lễ hội đền Mẫu Âu Cơ nằm ở đối tượng thờ và nghi lễ. Đền thờ Tổ Mẫu Âu Cơ, tức người Mẹ trong huyền thoại bọc trăm trứng, chứ không thờ một vị thần hay anh hùng cụ thể gắn với một sự kiện lịch sử[1]. Nghi lễ có phần tế nữ quan do các thiếu nữ thực hiện, được xem là nét đặc sắc riêng của lễ hội này[1][2].
Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa nhận định tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ bổ sung vào hệ thống tín ngưỡng thờ, cúng Hùng Vương trên vùng Đất Tổ, góp phần làm phong phú thêm những hình thức tưởng nhớ, tri ân công đức tổ tiên[1]. Đây là cách hiểu của nguồn, không phải một đánh giá so sánh hơn kém giữa các lễ hội.
Đến lễ hội, du khách tham gia được những gì?
Du khách đến lễ hội có thể dâng hương tại đền Mẫu Âu Cơ, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu theo đúng bản sắc ngay tại ngôi đền, xem các nghi lễ tế và rước kiệu, và tham gia vào không khí của phần hội với các trò chơi dân gian[1][2].
Trang thông tin điện tử xã Hạ Hòa ghi đến với lễ hội, du khách sẽ được hòa trong không khí sôi động của các hoạt động như lễ tế nam tại đình Đức Ông, giải bóng chuyền da nam, bóng chuyền hơi nữ, cờ tướng, các trò chơi dân gian và các hoạt động biểu diễn nghệ thuật, giao lưu văn nghệ[1]. Báo Văn hóa ghi du khách sẽ được thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu theo đúng bản sắc ngay tại chính ngôi Đền Mẫu Âu Cơ[2].
