Lễ hội đền Công Đồng Bắc Lệ (đền Bắc Lệ), xã Tân Thành, Lạng Sơn: 18 đến 20 tháng 9 âm lịch, lễ tắm ngai và chính tiệc Mẫu

Lễ hội đền Công Đồng Bắc Lệ là gì và diễn ra khi nào?

Lễ hội đền Công Đồng Bắc Lệ, thường được gọi ngắn là lễ hội đền Bắc Lệ, là lễ hội tín ngưỡng dân gian tổ chức tại đền Bắc Lệ, xã Tân Thành, tỉnh Lạng Sơn (trước đây thuộc huyện Hữu Lũng). Lễ hội diễn ra trong ba ngày, từ ngày 18 đến ngày 20 tháng 9 âm lịch hằng năm. Đối chiếu dương lịch, năm 2026 ba ngày này rơi vào 27, 28 và 29 tháng 10.

Đền Bắc Lệ nằm trên một đồi cao, dưới bóng những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Đây là điểm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của nhân dân địa phương và là điểm đến của người dân nhiều miền đất nước. Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, một dòng tín ngưỡng thờ các vị thần được nhân cách hóa thành Mẫu, Chúa, Chầu, Cô, Cậu.

Câu ca lưu truyền ở vùng này nhắc đến nhịp lễ hội trong năm: tháng 8 tiệc Cha, tháng 3 tiệc Mẹ, tháng 9 nô nức chảy hội Sơn Lâm. Vế cuối nhắc đúng vào kỳ lễ hội đền Bắc Lệ, tức hội Sơn Lâm, dành cho vị thánh Sơn Lâm Thượng Ngàn.

Đền Bắc Lệ thờ những ai?

Đền thờ Bà Chúa Thượng Ngàn, vị nữ thần núi, người trông coi và ban phát nguồn của cải núi rừng cho con người. Ngoài ra, các vị được suy tôn trong đền còn có Chầu Bé, một nhân vật có thật, người vùng Bắc Lệ, cùng các cô, các cậu trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.

Trong hệ thống thờ Mẫu Tam phủ, Thượng Ngàn là một trong ba vị Mẫu, bên cạnh Mẫu Thượng Thiên và Mẫu Thoải. Việc đền Bắc Lệ gắn với Mẫu Thượng Ngàn khiến lễ hội mang sắc thái của miền núi, nơi rừng và núi là không gian sinh tồn, cũng là nguồn sống của cộng đồng. Lễ hội vì thế vừa là dịp tế lễ, vừa là dịp cộng đồng bày tỏ niềm tin vào tiên thánh và vào Mẫu, người Mẹ linh thiêng của dân tộc.

Một điểm cần lưu ý về cách gọi tên. Trong các nguồn tư liệu, lễ hội được gọi là lễ hội đền Công Đồng Bắc Lệ hoặc lễ hội đền Bắc Lệ. Tên Công Đồng nhấn vào tính chất tập hợp các vị thánh được phối thờ trong cùng một đền. Cách gọi nào cũng chỉ về cùng một lễ hội tại cùng một địa điểm.

Lễ hội đền Bắc Lệ có những phần lễ chính nào?

Các phần lễ chính của lễ hội gồm lễ tắm ngai, lễ chính tiệc Mẫu và lễ rước. Đây là ba nghi thức lõi, làm nên nhịp điệu của cả kỳ hội. Lễ tắm ngai là nghi thức lau rửa, làm sạch ngai thờ trước khi bước vào phần tế lễ chính. Lễ chính tiệc là phần dâng lễ chính dành cho Mẫu. Lễ rước là phần đưa thánh vân du qua các điểm trong vùng rồi hoàn cung trở lại đền.

Không khí buổi lễ hòa trong tiếng chiêng, tiếng trống rộn ràng, cùng những điệu nhạc và trang phục rực rỡ sắc màu của điệu múa sanh tiền. Người dân ở đây tin rằng điệu múa sẽ đem lại may mắn và bình an. Đây là phần hội gắn chặt với phần lễ, không tách rời khỏi nhau.

Lễ tắm ngai

Lễ tắm ngai là nghi thức mở đầu cho chuỗi ngày lễ. Ngai thờ được lau rửa theo nghi thức riêng. Với người thực hành, đây là động tác biểu trưng cho việc thanh tẩy trước khi mời các vị thánh về dự tiệc. Nghi thức này thường diễn ra trước khi bước vào chính tiệc.

Chính tiệc Mẫu

Chính tiệc là phần lễ chính dâng lên Mẫu. Trong chương trình lễ hội năm 2025, ban tổ chức ghi rõ ngày 8/11/2025, tức 19 tháng 9 âm lịch, có khánh tiệc Chúa Bé và chương trình nghệ thuật chào mừng lễ hội vào buổi tối. Việc tách riêng một khánh tiệc dành cho Chúa Bé cho thấy trong hệ thống thờ tự ở đền Bắc Lệ, Chúa Bé có vị trí được nhắc tới riêng, bên cạnh phần chính tiệc dành cho Mẫu.

Lễ rước thánh vân du

Lễ rước là phần được nhiều người chờ đợi nhất. Trong lễ hội năm 2025, ngày 9/11/2025, tức 20 tháng 9 âm lịch, là ngày chính hội, có lễ rước thánh vân du từ đền Bắc Lệ sang đền Đèo Kẻng và rước hoàn cung. Đây là nghi thức cộng đồng, có sự tham gia đông đảo của người dân và du khách, khác với các nghi thức tế lễ khép kín hơn trong nội tự.

Lễ hội đền Bắc Lệ được phục dựng và tổ chức lại như thế nào?

Theo thông tin từ cổng thông tin điện tử xã Tân Thành, lễ hội được phục dựng năm 2018 và duy trì liên tục đến năm 2022. Lễ hội trong giai đoạn này được đánh giá cao, nhận được sự ủng hộ của các cấp, của thanh đồng đạo quan, nhân dân bản từ và du khách thập phương.

Từ năm 2023 đến năm 2024, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, lễ hội không tổ chức được trong hai năm liên tiếp. Năm 2025, lễ hội được tổ chức trở lại dưới sự chỉ đạo của Đảng ủy xã Tân Thành, UBND xã Tân Thành và Ban Quản lý đền Bắc Lệ. Lễ hội năm 2025 kéo dài ba ngày, trong đó ngày 8/11/2025 (19 tháng 9 âm lịch) có khánh tiệc Chúa Bé và chương trình nghệ thuật chào mừng lễ hội vào buổi tối, ngày 9/11/2025 (20 tháng 9 âm lịch) là chính hội với lễ rước thánh vân du và rước hoàn cung.

Việc lễ hội có những năm gián đoạn rồi được tổ chức lại cho thấy đây là một lễ hội có đời sống thực tế, chịu tác động của điều kiện tổ chức và bối cảnh địa phương, chứ không phải một nghi lễ cố định bất biến. Các nguồn tư liệu ghi nhận lễ hội diễn ra trong ba ngày, nhưng cách phân bổ nội dung giữa các ngày có thể điều chỉnh theo từng năm.

Con nhang, thanh đồng và cộng đồng dự hội

Ban tổ chức lễ hội đền Bắc Lệ mời nhân dân địa phương, con em đang công tác và làm ăn trên mọi miền đất nước, con nhang bản từ, các thanh đồng, đạo quan, các ngôi đồng đền, đồng điện, con cái Tam Tứ phủ về lễ thánh Sơn Lâm Thượng Ngàn và dự hội.

Cách mời này cho thấy thành phần dự hội khá rộng. Ngoài người dân địa phương, còn có những người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu ở nhiều nơi khác, những người có quan hệ với các đồng đền, đồng điện. Với họ, lễ hội đền Bắc Lệ là một điểm hẹn trong năm, không chỉ để dâng lễ mà còn để gặp gỡ cộng đồng cùng tín ngưỡng.

Với du khách thập phương, lễ hội còn là dịp tìm hiểu một thực hành văn hóa. Các nghi thức như tắm ngai, chính tiệc, rước thánh vân du được trình diễn trong không gian đền và các tuyến đường quanh vùng, tạo nên một khung cảnh vừa trang nghiêm vừa có nhịp hội.

Những điểm cần phân biệt khi tra cứu về lễ hội này

Khi tìm thông tin về lễ hội đền Công Đồng Bắc Lệ, có vài điểm dễ gây nhầm lẫn. Thứ nhất là tên gọi: lễ hội đền Công Đồng Bắc Lệ và lễ hội đền Bắc Lệ được dùng thay thế cho nhau. Thứ hai là địa danh: xã Tân Thành nay thuộc tỉnh Lạng Sơn, trước đây thuộc huyện Hữu Lũng. Các tư liệu cũ có thể ghi huyện Hữu Lũng, tư liệu mới ghi xã Tân Thành. Đây là thay đổi về đơn vị hành chính, không phải hai địa điểm khác nhau.

Thứ ba là thời gian. Khung ngày 18 đến 20 tháng 9 âm lịch là khung truyền thống được các nguồn ghi nhận. Vì là lịch âm, ngày dương lịch tương ứng thay đổi mỗi năm. Ví dụ, lễ hội năm 2012 diễn ra từ 1 đến 3 tháng 11 dương lịch. Năm 2025, các ngày lễ rơi vào 8 và 9 tháng 11 dương lịch. Năm 2026, khung 18 đến 20 tháng 9 âm lịch rơi vào 27 đến 29 tháng 10 dương lịch.

Thứ tư là về tính chất của lễ hội. Đây là lễ hội tín ngưỡng, không phải lễ hội thuần túy biểu diễn. Các nghi thức có ý nghĩa tâm linh với người thực hành. Vì vậy, khi tham dự, việc tôn trọng không gian thờ tự và nghi thức là điều nên lưu ý.

Bảng tóm tắt thông tin lễ hội đền Công Đồng Bắc Lệ

Vì sao lễ hội đền Bắc Lệ có vị trí trong đời sống tín ngưỡng?

Qua hàng trăm năm, đền Bắc Lệ trở thành điểm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của nhân dân địa phương và là điểm đến của người dân Việt Nam trên mọi miền Tổ quốc, với niềm tin chân thành, trong sáng vào tiên thánh, vào Mẫu. Vị trí này được hình thành từ sự tích hợp giữa một địa điểm thờ tự lâu đời với một nhân vật có thật trong vùng là Chầu Bé, và với hệ thống thờ Mẫu Tam phủ có phạm vi ảnh hưởng rộng.

Điều đáng chú ý là lễ hội không chỉ phục vụ nhu cầu tâm linh của người địa phương. Nó còn tạo ra một không gian kết nối giữa người dân bản địa, con em đi làm ăn xa và những người thực hành tín ngưỡng từ nơi khác. Trong bối cảnh đó, lễ hội vừa mang tính tôn giáo tín ngưỡng, vừa mang tính cộng đồng và văn hóa.

Các nguồn tư liệu hiện có không thống nhất hoàn toàn về một số chi tiết tổ chức qua các năm, chẳng hạn cách phân bổ nội dung giữa ba ngày. Bài viết này trình bày theo thông tin do cổng thông tin điện tử xã Tân Thành và nguồn Sở Văn hóa Du lịch tỉnh Lạng Sơn công bố. Khi cần thông tin chính xác cho một năm cụ thể, nên đối chiếu thông báo chính thức của ban tổ chức lễ hội trong năm đó.