Thân Vượng: Thân Nhược trong Bát Tự (Tứ Trụ) là gì

Vì sao phải đo vượng suy trước khi làm bất cứ việc gì khác?

Vì mọi thứ còn lại trong lá số đều được đọc qua tương quan với Nhật Can. Bát Tự ghi thời điểm sinh bằng bốn trụ: Giờ, Ngày, Tháng, Năm. Mỗi trụ gồm một Thiên Can và một Địa Chi. Thiên Can của trụ Ngày là Nhật Can (hay Nhật Chủ), đại diện cho bản thân người được xem. Các Can Chi còn lại, cùng thần sát và đại vận, đều chỉ có nghĩa khi đặt trong quan hệ sinh khắc với Nhật Can. Nếu chưa biết Nhật Can mạnh hay yếu, ta chưa biết nó chịu được cái gì và cần cái gì.

Thân Vượng và Thân Nhược (hay Thân Cường, Thân Suy) là hai trạng thái năng lượng của Nhật Can tại thời điểm sinh. Đây là bước đánh giá sơ bộ quan trọng nhất, nhưng không phải đích đến. Nó là đầu vào cho bước chọn cách cục và dụng thần ở phần sau.

Cần nói ngay một điều mà nhiều bài nhập môn bỏ qua: vượng suy không phải một con số, mà là một phán đoán có tranh luận. Hai người thầy cùng nhìn một lá số có thể lệch nhau nửa bậc. Vì thế toàn bộ chuỗi lập luận dưới đây phải được đọc như một quy trình có căn cứ, không phải một phép tính ra đáp số duy nhất.

Nguyệt lệnh là gì và vì sao nó được xét trước tiên?

Nguyệt lệnh là Địa Chi của trụ Tháng. Nó được xét trước tiên vì nó nói mùa nào đang cầm quyền tại thời điểm sinh, và mùa là thứ mà mọi hành khác phải chịu. Một Nhật Can sinh vào tháng khắc nó thì dù các trụ khác có trợ giúp, nó vẫn khởi đầu ở thế yếu. Ngược lại, sinh vào tháng sinh nó hoặc cùng hành thì nó khởi đầu ở thế mạnh.

Cơ chế đằng sau chỗ này là vòng sinh khắc của ngũ hành gắn với bốn mùa. Mùa Xuân thuộc Mộc, mùa Hạ thuộc Hỏa, mùa Thu thuộc Kim, mùa Đông thuộc Thủy, và bốn tháng chuyển tiếp (Thìn, Tuất, Sửu, Mùi) thuộc Thổ. Khi một hành đang nắm mùa, nó ở trạng thái vượng nhất; hành sinh ra nó ở trạng thái tướng; hành nó sinh ra ở trạng thái hưu; hành khắc nó ở trạng thái tù; và hành nó khắc ở trạng thái tử. Bảng trạng thái này là căn cứ để nói nguyệt lệnh nặng hơn các Chi khác: một Chi ở tháng đang vượng có sức nặng hơn cùng Chi đó nằm ở trụ Năm.

Nguyệt lệnh còn là chỗ để đặt tên cho lá số. Trong Tử Bình, thần nào nắm nguyệt lệnh và thấu ra Thiên Can được lấy làm chủ cách, gọi là cách cục. Cách cục là khuôn của lá số: nó cho biết lá số này vận hành theo lối nào, lấy cái gì làm trục. Đây là khái niệm mà nhiều bài nhập môn bỏ qua, nhưng thiếu nó thì phần chọn dụng thần ở dưới sẽ không có nền.

Làm sao đo được vượng suy của Nhật Can?

Không có một công thức duy nhất, mà là tổng hợp ba nhóm yếu tố: đắc lệnh, đắc địa, đắc thế.

Đắc lệnh xét nguyệt lệnh. Nhật Can sinh vào tháng sinh nó hoặc cùng hành với nó thì gọi là đắc lệnh. Đây là yếu tố nặng nhất trong ba.

Đắc địa xét các Địa Chi còn lại, đặc biệt là Chi của trụ Ngày (cung mệnh của bản thân) và Chi của trụ Giờ. Các Chi này chứa hành sinh trợ hay khắc tiết Nhật Can. Trong một Chi có cả Can tàng (hành chính) và các hành phụ, nên phải xét Chi đó tàng cái gì chứ không chỉ nhìn tên Chi.

Đắc thế xét số lượng và vị trí của các Thiên Can, xem bên sinh trợ (Ấn tinh, Tỷ Kiếp) đông hay bên khắc tiết hao (Quan Sát, Thực Thương, Tài Tinh) đông.

Sau khi liệt kê, còn phải xét các quan hệ hợp, xung, hình, hại, phá giữa các Địa Chi, vì một Chi bị xung có thể mất khả năng trợ giúp, và một Chi bị hợp có thể đổi hành. Đây là bước khiến kết luận vượng suy không cố định: cùng một bộ Can Chi, đổi tháng sinh hoặc đổi giờ sinh có thể lật kết luận. Nếu nhóm sinh trợ chiếm ưu thế, kết luận là Thân Vượng. Nếu nhóm khắc tiết hao chiếm ưu thế, kết luận là Thân Nhược.

Bảng dưới đối chiếu hai nhóm tác động, lấy Nhật Can Giáp Mộc làm ví dụ để dễ theo dõi.

Kiến lộc và dương nhận là gì, và vì sao chúng là cách cục chứ không chỉ là Chi?

Kiến lộc và dương nhận là hai cách cục được đặt tên trực tiếp từ quan hệ giữa Nhật Can và Chi tháng, không qua thần nào khác.

Kiến lộc là trường hợp Chi tháng đúng là vị trí lộc của Nhật Can. Lộc ở đây là vị trí mà Nhật Can được nâng đỡ mạnh nhất trong mười hai Chi, theo bảng lộc của mười Thiên Can. Ví dụ Nhật Can Giáp thì lộc ở Dần, nên sinh tháng Dần gọi là kiến lộc. Nói cách khác, kiến lộc là một dạng đắc lệnh đặc biệt: Nhật Can không chỉ được mùa sinh, mà được đúng cái Chi nuôi nó.

Dương nhận (có phái gọi là dương nhận, có phái gọi là kiếp tài) là vị trí kế tiếp sau lộc, và mạnh hơn lộc. Với Giáp, lộc ở Dần thì dương nhận ở Mão. Vì Mão là hành Mộc thuần, không lẫn hành khác như Dần (Dần tàng cả Giáp, Bính, Mậu), nên khí Tỷ Kiếp ở đây tập trung hơn, khiến Nhật Can cương mạnh hơn mức lộc.

Chuỗi lập luận ở đây là: nguyệt lệnh đã được xác định là yếu tố nặng nhất, vậy khi nguyệt lệnh rơi đúng vào lộc hoặc dương nhận của Nhật Can, ta có một lá số khởi đầu rất vượng. Điều này đẩy kết luận vượng suy về phía Thân Vượng, và do đó đẩy bước chọn dụng thần về phía phải ức chế hoặc tiết bớt. Nhưng cũng chính vì dương nhận mạnh, nếu trong lá số không có hành nào đủ sức chế ngự nó, lá số rơi vào tình trạng khí một hành áp đảo, và đó là lúc phải xét tòng cách ở phần dưới.

Có một điểm các phái không thống nhất: cách xử lý dương nhận. Có phái coi dương nhận là một cách cục riêng, phải luận theo lối riêng, thường thiên về chế phục. Có phái coi nó chỉ là một dạng đắc lệnh mạnh, luận chung trong phù ức. Người học nên biết mình đang theo lối nào.

Tòng cách là gì và vì sao nó là ngoại lệ của phù ức?

Tòng cách là trường hợp Nhật Can yếu tới mức không chống lại được thế đang áp đảo, nên thay vì tìm cách cân lại, ta thuận theo hành đang áp đảo ấy. Chữ "tòng" nghĩa là theo, thuận theo.

Đây là chỗ dễ luận sai nhất trong toàn bộ chuỗi. Trình tự đúng là: sau khi đo vượng suy và thấy Nhật Can cực nhược, ta chưa vội kết luận Thân Nhược rồi chọn phù ức. Ta phải kiểm tra thêm một câu hỏi: Nhật Can có gốc rễ nào để bám không? Nếu trong bốn Chi không có một Chi nào cùng hành hoặc sinh nó, và trong các Can cũng không có Ấn hay Tỷ Kiếp đủ lực, thì Nhật Can không có điểm tựa. Lúc đó nó không thể "được phù trợ" theo nghĩa phù ức, vì phù trợ cần một cái gốc để phù vào. Không có gốc thì phù trợ vô hiệu, và nguyên tắc đúng là tòng theo hành mạnh nhất.

Hệ quả cho bước chọn dụng thần rất lớn, và đi ngược hẳn so với phù ức. Nếu ta nhầm một lá số tòng cách thành Thân Nhược thông thường, ta sẽ chọn Ấn và Tỷ Kiếp làm dụng thần, tức chọn đúng cái hành mà lá số đang muốn loại bỏ. Kết quả là luận ngược toàn bộ. Ngược lại, nếu ta nhầm một lá số Thân Nhược có gốc thành tòng cách, ta bỏ mất khả năng cân bằng mà lá số vẫn còn.

Tòng cách có nhiều nhánh tùy theo hành được tòng: tòng Tài, tòng Quan, tòng Sát, tòng Nhi (Thực Thương), tòng cường (khi cả lá số đều là Tỷ Kiếp). Việc phân nhánh này thuộc bước sau, nhưng điều kiện vào nhánh thì vẫn là câu hỏi về gốc rễ ở trên.

Các phái không thống nhất ở đây ở chỗ: ngưỡng nào thì coi là "không còn gốc". Có phái đòi hỏi tuyệt đối không có một Chi nào trợ, có phái chấp nhận có gốc yếu nhưng bị xung phá thì vẫn tính là tòng. Đây là một trong những điểm tranh luận thật của môn học, không phải chỗ có đáp số chung.

Dụng thần là gì và nó khác hỉ thần, kỵ thần ở đâu?

Dụng thần là ngũ hành được chọn để cân lại lá số, tức hành mà nếu được bổ sung thì lá số bớt lệch. Hỉ thần là hành sinh trợ cho dụng thần, dùng để tiếp sức khi dụng thần chưa đủ lực. Kỵ thần là hành phá dụng thần, tức hành làm lá số lệch thêm về phía đang mất cân bằng.

Cần nói rõ: Thân Vượng hay Thân Nhược không tự nó là tốt hay xấu. Nó chỉ là cơ sở để chọn dụng thần. Một lá số Thân Nhược nhưng có Ấn tinh hóa giải đúng chỗ vẫn có thể vận hành tốt. Một lá số Thân Vượng nhưng dụng thần bị phá thì vẫn trắc trở.

Chuỗi ở đây khép kín như sau: vượng suy cho biết Nhật Can đang ở thế nào, cách cục cho biết lá số lấy gì làm trục, và dụng thần là hành cụ thể để chỉnh lại thế ấy. Ba bước nối tiếp nhau, không bước nào thay được bước nào.

Có mấy cách chọn dụng thần, và chúng khác nhau ở đâu?

Có bốn lối chọn phổ biến, và chúng trả lời bốn câu hỏi khác nhau.

Phù ức là lối dùng phổ biến nhất. Nguyên tắc: thân nhược thì phù trợ, thân vượng thì ức chế. Cụ thể, nếu Nhật Can nhược thì chọn hành sinh trợ nó (Ấn, Tỷ Kiếp) làm dụng thần; nếu Nhật Can vượng thì chọn hành khắc tiết hao nó (Quan Sát, Thực Thương, Tài Tinh) làm dụng thần. Đây là bước nối trực tiếp từ kết quả đo vượng suy ở trên.

Thông quan dùng khi hai hành đang tương khắc ngang sức, không bên nào thắng. Lúc đó lấy hành trung gian làm cầu nối để hai bên cùng thoát. Ví dụ Kim khắc Mộc ngang sức, lấy Thủy làm cầu: Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc, thế đối đầu chuyển thành thế chuyển hóa.

Điều hậu dùng theo mùa, không theo tương quan lực. Sinh mùa đông quá lạnh thì cần Hỏa để sưởi; sinh mùa hè quá nóng thì cần Thủy để tưới mát. Lối này đặc biệt cần khi lá số lệch hẳn về một mùa.

Bệnh dược tìm chỗ hỏng nặng nhất của lá số, gọi là bệnh, rồi lấy hành chữa đúng chỗ ấy, gọi là dược. Ở đây dụng thần không nhất thiết là hành sinh trợ hay khắc tiết Nhật Can, mà là hành xử lý được điểm gãy cụ thể của lá số.

Tòng cách ở phần trên đứng ngoài bốn lối này theo nghĩa nó đảo ngược lối phù ức. Vì vậy nó phải được kiểm tra trước khi áp bất kỳ lối nào trong bốn lối.

Vì sao bốn cách trên có thể cho ra bốn dụng thần khác nhau?

Vì chúng đo những thứ khác nhau. Phù ức đo lực của Nhật Can. Thông quan đo tương quan giữa hai hành đang đối đầu. Điều hậu đo khí hậu của mùa sinh. Bệnh dược đo điểm gãy của toàn lá số. Một lá số có thể vừa nhược, vừa lạnh, vừa có một điểm gãy ở trụ nào đó, nên bốn lối có thể chỉ ra bốn hành khác nhau.

Đây là chỗ các phái Tử Bình không thống nhất. Không có thứ tự ưu tiên nào được cả ngành công nhận cho mọi lá số. Có phái đặt điều hậu lên trước, cho rằng khí hậu là nền và phải chỉnh khí hậu trước khi bàn lực. Có phái đặt phù ức lên trước, cho rằng lực Nhật Can là gốc. Có phái theo bệnh dược, cho rằng phải tìm đúng chỗ hỏng rồi mới nói chuyện cân bằng. Người học nên biết mình đang đứng ở lối nào khi đọc một lá số, thay vì trình bày một lối như thể cả ngành đồng thuận.

Mối liên hệ với lịch Can Chi

Theo hệ thống lịch pháp Can Chi dùng rộng rãi ở các nước Á Đông, năm, tháng, ngày, giờ đều được quy đổi thành các cặp Thiên Can và Địa Chi. Từ đó Bát Tự được xác lập. Hiểu cách tính lịch Can Chi giúp nắm nguồn gốc dữ liệu trong Tứ Trụ. Chẳng hạn, việc xác định Can của năm dựa trên số dư của phép chia năm đó cho 10, và Chi dựa trên số dư khi chia cho 12, là kiến thức nền tảng để dựng nên một lá số.

Bát Tự chỉ là một công cụ tham khảo để thấu hiểu bản thân và các mối quan hệ, không phải lời tiên tri tuyệt đối về cuộc đời. Mỗi người vẫn có quyền chủ động tạo dựng vận mệnh cho chính mình.