TL;DR: Mâm cúng giỗ miền Trung nói chung theo nghi thức lễ tiên thường hôm trước và chánh kỵ hôm sau, còn ghi chép về một mâm giỗ kiểu Huế cho thấy mâm cỗ toàn món Huế do con cháu tự nấu, người lớn tuổi trong nhà chỉ đạo. Nhiều vùng Quảng Nam còn có tục giỗ gộp và giỗ chung tháng 7 âm lịch cho những người mất không rõ ngày. Cả hai đều giữ lõi là tưởng nhớ tổ tiên, khác nhau ở cách tổ chức.
Mâm cúng giỗ miền Trung là gì và khác gì mâm giỗ xứ Huế?
Mâm cúng giỗ miền Trung là mâm lễ vật bày trên bàn thờ hoặc trên bàn giữa nhà trong ngày kỵ nhật của người đã khuất, tính theo âm lịch. Theo nghi tiết chung được ghi lại, giỗ có hai lễ: lễ tiên thường cúng hôm trước và lễ chính kỵ cúng đúng ngày mất. Trong ghi chép về mâm giỗ kiểu Huế mà bài này dẫn, nét riêng nằm ở mâm cỗ toàn món Huế và ở việc người lớn tuổi trong nhà chỉ đạo con cháu tự nấu, không giao trọn cho dịch vụ.
Cần nói ngay một điều: miền Trung là dải đất dài, gồm nhiều tỉnh thành với tập tục ăn giỗ không giống nhau. Không có một "mâm giỗ miền Trung" chuẩn duy nhất để lấy làm gốc rồi đo các nơi khác theo. Bài này mô tả hai mảng đã có ghi chép: mâm giỗ kiểu Huế và tục giỗ ở một số vùng quê Quảng Nam, trên cơ sở các nguồn báo chí và tài liệu Phật giáo dẫn ở cuối bài.
Lễ tiên thường và chánh kỵ: khung nghi thức chung
Theo cách trình bày của tài liệu Phật giáo, việc cúng giỗ gồm hai lễ quan trọng. Lễ tiên thường, còn gọi là ngày cáo giỗ, cúng vào ngày trước ngày mất một hôm, để mời người đã khuất hôm sau về hưởng giỗ. Lễ chính kỵ cúng đúng ngày mất[3].
Trình tự cúng cũng được tài liệu này ghi rõ: gia chủ cúng mời người được hưởng giỗ trước, rồi mới mời gia tiên nội ngoại từ bậc cao nhất đến thấp nhất, sau đó cáo thỉnh gia thần cùng về dự tiệc giỗ[3].
Cách gọi tên trong tài liệu Phật giáo khá nhiều: húy kỵ, kỵ nhật, húy nhật, mệnh nhật, kỵ thần, húy thần, đám giỗ, giỗ quải, đám quải, dọn đám giỗ[3]. Chữ húy nghĩa là kiêng cữ, tránh không nói hoặc viết ra; chữ kỵ cũng nghĩa là kiêng cữ, giỗ chạp[3].
Tài liệu dẫn Lễ ký tế nghĩa với câu: "Người quân tử có cái hiếu xót xa trọn đời đó chính là ngày giỗ kỵ", và dẫn lời chú của Trịnh Huyền: "Kỵ nhật, tức là ngày kỷ niệm đau buồn mà người thân qua đời"[3].
Về phân loại, tài liệu này chia ba bậc giỗ: giỗ đầu gọi là Tiểu tường, còn trong kỳ tang chế, người thọ tang vẫn mặc đồ tang phục; giỗ hết gọi là Đại tường, sau hai năm, vẫn trong kỳ tang chế; giỗ thường còn gọi là Kiết kỵ, sau ba năm trở đi, con cháu mặc đồ thường phục[3]. Cũng theo nghi tiết thế gian được tài liệu ghi lại, ngày giỗ thường được duy trì đến hết năm đời, sau đó nạp chung vào kỳ xuân tế[3].
Cần phân biệt rõ: đây là cách hiểu và cách phân loại của tài liệu Phật giáo dẫn nghi tiết thế gian, không phải quy định bắt buộc cho mọi gia đình. Nhiều nhà vẫn giỗ quá năm đời, hoặc giỗ gộp nhiều đời, tùy điều kiện và tùy vùng.
Mâm giỗ kiểu Huế có gì riêng?
Nét riêng dễ nhận ra nhất của mâm giỗ kiểu Huế là món ăn phải là món Huế, và người lớn tuổi trong nhà nắm quyền chỉ đạo từ khâu đi chợ đến khâu nấu.
Trong bài ghi chép đăng trên Huế Ngày Nay, tác giả Huy Khánh kể lại lời người con trưởng của một gia đình gốc Huế định cư ở Đạt Lý, Buôn Ma Thuột: "O của cậu là vậy, kỵ giỗ là phải một tay bà ấy ra chợ, chọn bông ba hoa quả, chỉ đạo mua món này, nấu món kia, cứ vậy, con cháu răm rắp mà thi hành. Hàng chục năm nay rồi vẫn thế"[1].
Cũng trong bài này, người con trưởng nói thêm mục đích của việc giữ món Huế trên mâm giỗ: "Mà cũng là để cho tụi nhỏ nó biết nếp nhà của người Huế mình, món ăn của người Huế mình, không thì dần dà mất cả"[1].
Tác giả bài báo ghi nhận một chi tiết cụ thể về món ăn: anh được gắp "miếng ram được cuốn bằng bánh tráng mè", và tác giả viết "phải rất lâu lắm tôi mới lại bắt gặp món ăn này trên mâm giỗ"[1].
Bài báo cũng mô tả cảnh chuẩn bị: đàn ông thanh niên làm gà làm vịt, mấy chị con gái và cháu dâu nhặt rau, nấu bếp; mâm cỗ dâng cúng toàn là món Huế[1].
Cần lưu ý phạm vi: đây là ghi chép về một gia đình gốc Huế sống ở Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, trong dịp giỗ một người dượng. Không nên lấy đó khái quát cho toàn bộ người Huế, dù bài báo cũng nêu nhận xét chủ quan của tác giả rằng ở chính đất Huế "kiểu trao truyền ấy đang có vẻ vắng dần trong mỗi nếp nhà", và tác giả cho rằng việc giao hết cho dịch vụ thì "tiện và khỏe thật đấy, nhưng hay ho thì xem chừng chưa hẳn"[1].
Nói cách khác, cái làm nên "chất Huế" của mâm giỗ không chỉ là danh sách món ăn, mà là việc người trong nhà tự tay làm và truyền lại cách làm cho thế hệ sau. Đây là nhận định của người viết bài báo, không phải một quy tắc cố định.
Vì sao tháng 7 âm lịch ở nhiều vùng quê Quảng Nam có nhiều đám giỗ?
Vì nhiều gia đình ở vùng quê Quảng Nam chọn làm giỗ gộp, tức đám kỵ chung để tưởng nhớ nhiều người mất cùng lúc hoặc nhiều người mất mà hậu thế không nhớ rõ ngày[2].
Bài báo của tác giả Trường Trung trên Tuổi Trẻ Online ghi lại lời người viết: ba của tác giả nhẩm tính số đám giỗ được mời trong tháng 7 âm lịch "có khi bằng mấy tháng cộng lại", có ngày nhà tác giả được mời tới 3 đến 4 đám[2].
Lý do được bài báo nêu: những đám giỗ gộp thường tổ chức khi tưởng nhớ ngày mất của những người cách xa 3 đến 4 thế hệ, hoặc người mất không có con cháu nối dõi tông đường[2].
Một lý do khác được bài báo nêu: trước ngày giải phóng, nhiều ông bà mất nhưng không thể xác định chính xác ngày, vì chiến tranh loạn lạc, di dân liên tục, lại không có phương tiện liên lạc, nên con cháu chỉ mong tìm ra hài cốt chứ khó lòng biết tháng ngày qua đời[2].
Về việc chọn tháng 7, bài báo dẫn cách lý giải của ba tác giả: theo quan niệm, tháng 7 là tháng cô hồn, làm ngày giỗ chung dịp này thì văn khấn không chỉ mời ông bà tổ tiên mà còn mời cả những người khuất mặt không nơi thờ phụng, những người "chết bờ chết bụi" không ai hay biết[2].
Bài báo cũng ghi thêm hai lý giải khác: thời điểm tháng 7 đến tháng 8 âm lịch là lúc khách khứa và gia chủ không bận sắm Tết, cũng là ngày nông nhàn, và đặc biệt là dịp này ít tổ chức cưới xin[2].
Cần nói rõ: đây là những cách lý giải được một người trong cuộc kể lại và được báo ghi nhận, không phải kết luận của nghiên cứu. Các lý do có thể cùng tồn tại chứ không loại trừ nhau, và mức độ phổ biến của tục giỗ gộp tháng 7 khác nhau giữa các địa phương trong tỉnh Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng.
Sự khác nhau giữa các vùng miền Trung trong cách làm giỗ
Bảng dưới đây tổng hợp những điểm đã có ghi chép, kèm phạm vi nguồn ghi nhận. Không có cột nào để xếp hạng nơi này hơn nơi kia.
| Khía cạnh | Mâm giỗ kiểu Huế (ghi nhận trong một gia đình gốc Huế ở Buôn Ma Thuột) | Đám giỗ ở một số vùng quê Quảng Nam |
|---|---|---|
| Người chỉ đạo nấu | Người lớn tuổi trong nhà đi chợ và chỉ đạo món | Gia chủ, có thể giao dịch vụ khi đặt từ 4 bàn trở lên |
| Thành phần món | Món Huế, ví dụ ram cuốn bánh tráng mè | Tùy nhà, có nơi làm thịt heo "trước cúng sau đãi" |
| Thời điểm đông giỗ | Rải theo ngày kỵ từng người | Tập trung tháng 7 âm lịch do tục giỗ gộp |
| Lễ vật khách mang | Không ghi rõ trong nguồn | Bánh trái, rượu, có khi nem chả do gia chủ gói |
| Mâm phụ | Không ghi rõ trong nguồn | Có mâm phụ mang đi thắp hương người mới mất |
| Vai trò dịch vụ | Nguồn nhấn vào việc nhà tự làm | Nguồn ghi nhận dịch vụ đã "bao show" khá phổ biến |
Về mâm phụ, bài Tuổi Trẻ ghi: ngoài mâm cúng đám giỗ thường có thêm mâm phụ để mang đi thắp hương những người mới mất, thường là hàng xóm hoặc người thân trong gia đình mới mất vẫn còn hương khói; sau khi cúng xong mâm ở nhà, gia chủ sai con cháu mang lễ vật sang thắp hương trên bàn thờ người vừa qua đời[2].
Về lễ vật khách mang và món tráng miệng, bài Tuổi Trẻ ghi: ngày trước nhà tác giả nuôi heo chờ đến đám giỗ ông nội là làm thịt để "trước cúng sau đãi"; bà con đi đám giỗ chỉ mang lễ vật đến thắp hương, chủ yếu là bánh trái, rượu, thậm chí nem chả do chính tay gia chủ gói[2].
Bài báo cũng ghi một chi tiết theo vùng: "Vùng miền núi, bà con hay đi cúng các loại bánh ú, bánh ít lá gai"; gia chủ sau khi cúng xong dùng các loại bánh trái này làm món tráng miệng, nếu dư thì cột trên xe đạp, xe máy của khách để mang về cho trẻ nhỏ[2].
Đám giỗ miền Trung ngày nay đã đổi khác thế nào?
Điểm đổi thay lớn nhất được báo ghi nhận là sự xuất hiện của dịch vụ đám tiệc. Bài Tuổi Trẻ viết: hiện nay các dịch vụ đám tiệc đã "bao show" trọn vẹn, miễn gia chủ đặt từ 4 bàn trở lên; thậm chí gia chủ chỉ lo mỗi bộ đồ cúng, còn tiệc tùng, bàn ghế, chén bát giao phó cho dịch vụ hết[2].
Bài báo cũng ghi nhận mặt khác của sự đổi thay: nhiều người từ quê lên phố sống, đám giỗ là dịp đông đủ con cháu, bà con tề tựu về quê nhà, nên có tâm lý "rình rang chút cũng không sao, không nên quá khắt khe"[2].
Ở phía Huế, bài Huế Ngày Nay ghi nhận một chiều hướng ngược lại ở một số gia đình: việc nhà tự tay làm mâm giỗ đang thưa dần, và tác giả bài báo bày tỏ sự tiếc nuối về điều đó[1]. Đây là hai quan sát từ hai bài báo khác nhau, ở hai địa bàn khác nhau, nên không thể gộp thành một kết luận chung cho cả miền Trung. Có nhà vẫn giữ nếp tự nấu, có nhà đã chuyển sang dịch vụ, và cả hai cách đều đang tồn tại song song.
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu về mâm giỗ miền Trung
Thứ nhất, phân biệt rõ giữa nghi thức cúng và phần tiệc. Phần nghi thức gồm hương đèn, lễ vật trên bàn thờ, văn khấn, thứ tự mời. Phần tiệc là phần đãi khách sau khi cúng xong. Hai phần này có thể cầu kỳ hoặc giản dị độc lập với nhau.
Thứ hai, phân biệt giữa quy tắc chung và tập tục địa phương. Việc cúng hai lễ tiên thường và chánh kỵ được tài liệu Phật giáo ghi lại như nghi tiết phổ biến[3], nhưng tục giỗ gộp tháng 7 là tập tục gắn với một số vùng quê Quảng Nam theo ghi nhận của báo Tuổi Trẻ[2].
Thứ ba, cẩn thận với các khái quát kiểu "người miền Trung thường...". Cùng một tỉnh, các xã khác nhau đã có thể làm giỗ khác nhau. Nguồn chỉ nói về một địa phương thì chỉ nên hiểu trong phạm vi địa phương đó.
Thứ tư, các chi tiết như món ram cuốn bánh tráng mè hay tục cột bánh lên xe cho khách mang về là ghi chép cụ thể của người viết bài báo, có giá trị như tư liệu mô tả, không phải quy tắc bắt buộc cho mọi gia đình cùng vùng.
Tóm lại nét riêng của mâm giỗ xứ Huế
Cái làm nên nét riêng của mâm giỗ xứ Huế, theo những gì đã được ghi chép, không nằm ở một món ăn độc nhất nào, mà nằm ở ba thứ đi cùng nhau: món ăn mang đặc trưng ẩm thực Huế, người lớn tuổi trong nhà trực tiếp chỉ đạo từ khâu chợ búa đến khâu nấu nướng, và ý thức dùng bữa giỗ để truyền nếp nhà cho con cháu. Ở nhiều vùng quê Quảng Nam, nét riêng lại nằm ở tục giỗ gộp và giỗ chung tháng 7 âm lịch, một cách ứng xử với những người mất mà hậu thế không còn nhớ rõ ngày. Cả hai đều xoay quanh cùng một lõi: tưởng nhớ người đã khuất và gắn kết người còn sống.
