Vì sao một chuỗi may hay rủi lại trông giống như có vận?
Trong dân gian, một chuỗi ngày liên tiếp gặp chuyện không may thường được gọi là "vận đen", và một chuỗi việc thuận lợi liên tiếp thường được gọi là "vận đỏ" . Cách gọi ấy không sai về mặt trải nghiệm: chuỗi ấy có thật, và cảm giác bị nó chi phối cũng có thật. Điều tâm lý học đặt câu hỏi là khác: chuỗi ấy có cần một nguyên nhân đứng sau hay không, hay chỉ là điều mà một dãy ngẫu nhiên vẫn thường tạo ra.
Câu trả lời ngắn gọn là: con người kỳ vọng một chuỗi ngẫu nhiên đổi chiều nhiều hơn mức nó thực sự đổi chiều. Vì thế, khi một dãy tung đồng xu ra mười mặt ngửa liên tiếp, ta thấy nó "có gì đó", trong khi về mặt xác suất, những đoạn như vậy nằm trong dự tính bình thường của một dãy dài. Cảm giác có quy luật nảy sinh từ khoảng cách giữa chuỗi ta hình dung và chuỗi thực tế.
Nhưng bài này không dừng ở đó. Có một bất ngờ đáng kể: "bàn tay nóng" trong bóng rổ, thứ bị coi là ví dụ kinh điển của ảo tưởng nhận thức suốt hơn ba mươi năm, hoá ra lại có thật khi người ta xem lại cách đo.
Những lối tắt phán đoán khiến chuỗi trông có nghĩa
Amos Tversky và Daniel Kahneman công bố trên Science năm 1974 một trong những bài có ảnh hưởng nhất của tâm lý học nhận thức, trong đó họ mô tả ba lối tắt phán đoán thường dùng khi đối diện bất định: tính đại diện, tính sẵn có và điều chỉnh từ một mốc neo. Bài ấy nêu rõ ngộ nhận con bạc như một hệ quả của việc đánh giá xác suất bằng mức độ "đại diện" cho một mẫu điển hình, thay vì bằng xác suất thực.
Nói gọn, tính đại diện khiến ta cho rằng một đoạn ngắn phải trông "ngẫu nhiên" theo hình dung của ta: xen kẽ, cân đối, không lặp quá nhiều. Tính sẵn có khiến ta nhớ và tin những ví dụ dễ nhớ hơn: ba lần tai nạn liên tiếp đập vào mắt mạnh hơn ba lần tai nạn rải rác trong ba tháng. Ngộ nhận con bạc là mặt trái của cùng cơ chế: sau nhiều lần đỏ, ta cho rằng "đến lúc phải đen", như thể đồng xu biết cân bằng lại lịch sử của nó.
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnHai ông tiếp tục đào sâu chủ đề này trong bài về "luật số nhỏ" công bố trên Psychological Bulletin năm 1971. Nội dung cốt lõi: người ta tin rằng một mẫu nhỏ phản ánh đúng tổng thể, trong khi trên thực tế mẫu nhỏ dao động rất mạnh. Đây là mảnh ghép còn thiếu trong câu chuyện về vận: nếu ta chỉ có vài quan sát, ta vẫn đọc ra quy luật, và ta không tính đến chuyện vài quan sát thì không đủ để kết luận gì.
Vì sao chuỗi dài cùng chiều trông đáng ngờ hơn ta tưởng?
Một điểm dễ bị bỏ qua: trong dãy ngẫu nhiên thật, các đoạn cùng chiều xuất hiện thường xuyên hơn trực giác. Với mười lần tung đồng xu, xác suất có ít nhất một đoạn ba mặt giống nhau liên tiếp là khá cao, cao hơn nhiều so với cảm nhận thông thường. Vì vậy, khi một người gặp ba chuyện không may trong một tuần, đó có thể chỉ là một đoạn như vậy, chứ không cần đến một "năm hạn" đứng sau.
Cần phân biệt hai chuyện khác nhau. Một là câu hỏi thống kê: chuỗi ấy có bất thường so với mô hình ngẫu nhiên hay không. Hai là câu hỏi trải nghiệm: chuỗi ấy có ý nghĩa với người trong cuộc hay không. Tâm lý học nhận thức trả lời câu hỏi thứ nhất; câu hỏi thứ hai thuộc về cách con người gán nghĩa cho đời mình, và không có phép thử nào thay thế được phần ấy.
Một nghiên cứu khác cho thấy các thiên kiến này có thể đo được và có liên hệ với phong cách tư duy. Trong một nghiên cứu công bố năm 2015, các tác giả dùng bộ câu hỏi "thiên kiến và lối tắt" gồm các bài toán lấy từ Kahneman và Tversky, trong đó có ngộ nhận con bạc, và ghi nhận bộ câu hỏi này có độ tin cậy nội tại thấp hơn so với bài kiểm tra tư duy phản tư, có lẽ vì các mục đa dạng hơn. Các tác giả cũng ghi nhận điểm số trên bộ câu hỏi ấy tương quan với khả năng phát hiện những câu nói nghe sâu sắc nhưng rỗng nghĩa.
Điều này đáng lưu ý vì nó cho thấy khuynh hướng đọc quy luật vào chuỗi ngẫu nhiên không phải chuyện bất thường của một vài người, mà là một chiều đo được ở mức độ khác nhau giữa các cá nhân.
Bàn tay nóng: từ kết luận 1985 tới cú sửa lại 2018
Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãn"Bàn tay nóng" là niềm tin của người chơi và người xem rằng một cầu thủ vừa ghi liên tiếp sẽ có xác suất ghi bàn cao hơn bình thường ở lần ném kế tiếp. Niềm tin này phổ biến trong giới bóng rổ, tới mức nó trở thành một phần của cách bình luận trận đấu.
Năm 1985, Thomas Gilovich cùng các cộng sự công bố trên Cognitive Psychology một nghiên cứu kiểm tra niềm tin ấy bằng dữ liệu ném bóng thực tế, và kết luận rằng người ta nhìn chuỗi ngẫu nhiên thành chuỗi có quy luật: xác suất ghi bàn sau một lần ghi không cao hơn sau một lần trượt, tức "bàn tay nóng" là ảo tưởng nhận thức. Kết luận này đi vào sách giáo khoa và trở thành ví dụ chuẩn cho việc não đọc quy luật ở nơi không có quy luật.
Năm 2018, Joshua B. Miller và Adam Sanjurjo công bố trên Econometrica một phân tích chỉ ra rằng cách đo của nghiên cứu 1985 bị lệch. Cụ thể, cách chọn mẫu và cách tính xác suất có điều kiện trong dữ liệu ném bóng tạo ra một độ lệch hệ thống khiến hiệu ứng thật bị che khuất. Khi sửa độ lệch ấy, chính dữ liệu cũ cho thấy có hiệu ứng bàn tay nóng.
Đây là điểm quan trọng nhất của bài: một kết luận được coi là vững suốt hơn ba mươi năm đã phải sửa lại, không phải vì ai đó muốn tin vào bàn tay nóng, mà vì phương pháp đo có lỗi. Điều này đặt ra một bài học khiêm tốn cho cả hai phía: phía hoài nghi cũng có thể vội vàng, và "đó chỉ là ảo tưởng" không phải một câu miễn kiểm chứng.
Bảng dưới đây tóm tắt các mốc chính và phạm vi dữ liệu của từng nghiên cứu. Ô nào nguồn không nêu thì để trống.
| Nghiên cứu | Năm | Tạp chí | Phạm vi dữ liệu | Kết luận chính |
|---|---|---|---|---|
| Tversky và Kahneman, Heuristics and Biases | 1974 | Science | Ba lối tắt phán đoán, trong đó có ngộ nhận con bạc | |
| Tversky và Kahneman, Law of Small Numbers | 1971 | Psychological Bulletin | Người ta tin mẫu nhỏ phản ánh đúng tổng thể | |
| Gilovich và cộng sự, Hot Hand | 1985 | Cognitive Psychology | Dữ liệu ném bóng | Bàn tay nóng bị coi là ảo tưởng nhận thức |
| Miller và Sanjurjo, Surprised by the Hot Hand Fallacy | 2018 | Econometrica | Phân tích lại dữ liệu ném bóng | Cách đo 1985 bị lệch; sửa lệch thì có hiệu ứng |
Có khi nào chuỗi ấy là thật?
Có, và câu trả lời này không mâu thuẫn với phần trên. Có ít nhất ba tình huống mà một chuỗi may hay rủi không còn là chuyện đọc quy luật vào ngẫu nhiên.
Thứ nhất, chuỗi có thể do một nguyên nhân thật đứng sau mà ta chưa nhìn ra. Một người bị đau lưng âm ỉ có thể ngủ kém, từ đó làm việc kém hiệu quả, từ đó gặp nhiều trục trặc hơn trong vài tuần. Chuỗi ấy có thật, và nguyên nhân cũng có thật, chỉ là nó không phải "vận" mà là một chuỗi nhân quả thông thường.
Thứ hai, chuỗi có thể do chính niềm tin tạo ra. Trong nghiên cứu về bàn tay nóng, Miller và Sanjurjo chỉ ra rằng hiệu ứng có thật trong dữ liệu sau khi sửa lỗi đo. Cần nói rõ: đây là hiệu ứng thống kê trong dữ liệu ném bóng, không phải bằng chứng cho một thế lực siêu nhiên. Hiệu ứng có thể đến từ những thay đổi nhỏ trong hành vi, sự tập trung, hoặc cách phòng ngự của đối phương. Niềm tin đổi hành vi, hành vi đổi kết quả: đó là một vòng nhân quả có thật, không phải hệ ấy đoán đúng, cũng không phải hiệu ứng không tồn tại.
Thứ ba, chuỗi có thể là kết quả của việc chọn mẫu sau khi biết kết quả. Nếu ta chỉ nhớ những lần chuỗi xuất hiện và quên những lần nó không xuất hiện, ta sẽ thấy chuỗi ở khắp nơi. Đây là mặt trái của tính sẵn có đã nói ở trên.
Chỗ bằng chứng còn thiếu
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnCho tới nay, chưa có nghiên cứu nào được ghi nhận về cách người Việt diễn giải một chuỗi rủi ro thành "năm hạn" hay "vận đen". Các kết quả nêu trong bài đều đến từ nghiên cứu thực hiện ở nước ngoài, chủ yếu trên người tham gia nói tiếng Anh, trong bối cảnh phòng thí nghiệm hoặc dữ liệu thể thao. Không có cơ sở để suy ra rằng người Việt đọc chuỗi theo cùng cách, cũng không có cơ sở để nói ngược lại.
Ngoài ra, việc hiệu ứng bàn tay nóng có thật trong dữ liệu bóng rổ không có nghĩa là mọi chuỗi may rủi trong đời sống đều có nguyên nhân ẩn. Mỗi trường hợp cần được xem xét riêng, và phần lớn trường hợp trong đời sống không có dữ liệu đủ dày để kiểm tra.
Đọc chuỗi mà không vội kết luận
Cách đọc chuỗi may rủi một cách cẩn trọng gồm vài bước đơn giản. Trước tiên, hỏi xem chuỗi ấy có bất thường so với một dãy ngẫu nhiên cùng độ dài hay không, thay vì hỏi nó có ý nghĩa gì. Tiếp theo, kiểm tra xem ta có đang nhớ những lần chuỗi xuất hiện mà quên những lần nó không xuất hiện hay không. Sau cùng, tách câu hỏi thống kê khỏi câu hỏi ý nghĩa: một chuỗi có thể hoàn toàn bình thường về mặt xác suất mà vẫn là một trải nghiệm nặng nề với người trong cuộc.
Câu chuyện bàn tay nóng nhắc một điều khó chịu cho cả hai phía. Phía hoài nghi đôi khi kết luận quá nhanh rằng một hiệu ứng là ảo tưởng, rồi phải sửa lại khi phương pháp đo được xem xét kỹ hơn. Phía tin vào vận cũng đôi khi kết luận quá nhanh rằng một chuỗi là dấu hiệu, trong khi chuỗi ấy nằm trong dự tính bình thường của ngẫu nhiên. Cả hai đều đang làm cùng một việc: đọc một dãy dữ liệu ngắn rồi gán cho nó một câu chuyện dài.
Bài viết liên quan: Vì sao con người nhìn ra quy luật ở nơi không có quy luật: từ khuôn mặt trên đám mây tới con số lặp lại trong đời. Bài ấy nói về cơ chế nhận dạng quy luật nói chung; bài này tập trung vào chuỗi may rủi và ca bàn tay nóng.
