Ca trù là gì: đào nương, kép đàn, quan viên cầm chầu, cách một buổi hát diễn ra và vì sao di sản này từng suýt mất

Ca trù là gì và tên gọi nào mới đúng?

Ca trù là lối hát thính phòng cổ truyền của người Việt, biểu diễn trong không gian nhỏ với ba thành phần chính: đào nương hát và gõ phách, kép đàn đệm đàn đáy, quan viên cầm chầu đánh trống chầu. Đây không phải loại hình sân khấu đông người xem, mà là một cuộc chơi nghệ thuật có luật lệ riêng, người nghe ngồi gần và tham gia trực tiếp vào từng câu hát.

Tên gọi của loại hình này khá phong phú. Theo bài viết trên báo Tin tức, làng Đông Môn (phường Hòa Bình, Hải Phòng) được xem là cái nôi của ca trù khu vực phía Bắc, và ở đó người ta còn gọi là hát ả đào, hát ca quán. Cách gọi "ca trù" về sau trở thành tên chính thức, nhưng "hát ả đào" vẫn phổ biến trong dân gian và trong các công trình nghiên cứu.

Một điểm cần nói rõ: các nhà nghiên cứu và các phái hành nghề không hoàn toàn thống nhất về nguồn gốc và một số chi tiết kỹ thuật của ca trù. Bài viết này trình bày theo quy ước phổ biến hiện nay, đồng thời ghi chú những chỗ có ý kiến khác, thay vì trình bày như thể chỉ có một cách hiểu duy nhất.

Một buổi hát ca trù diễn ra như thế nào?

Một buổi hát ca trù truyền thống thường có ba vai chính, và mỗi vai giữ một chức năng khác nhau. Đào nương là người hát chính, vừa cất giọng vừa gõ phách để tự giữ nhịp. Kép đàn chơi đàn đáy, đệm theo và nâng đỡ giọng hát. Quan viên cầm chầu ngồi phía dưới, tay cầm dùi đánh trống chầu, mỗi nhịp trống là một lời khen chê dành cho đào nương.

Luật chơi nằm ở trống chầu. Quan viên đánh trống chầu không phải để giữ nhịp cho bài hát, mà để bình phẩm. Cách đánh, số tiếng, vị trí đánh đều mang nghĩa. Đây là điểm khiến ca trù khác với nhiều loại hình âm nhạc truyền thống khác: khán giả không ngồi im nghe, mà tham gia bằng một nhạc cụ riêng và bằng quyền thưởng phạt.

Theo bài trên báo Nhân Dân, tại lớp học ca trù ở Bích Câu Đạo Quán (Hà Nội), nghệ nhân Nguyễn Thị Vân Mai truyền dạy kỹ thuật hát, còn nghệ nhân Trần Văn Trúc hướng dẫn chơi trống chầu và đàn đáy. Việc tách riêng hai phần dạy này cho thấy trống chầu và đàn đáy là hai kỹ năng độc lập, không phải phụ họa đơn giản.

Vì sao gọi là "nảy hột" và "ém hơi"?

Trong kỹ thuật ca trù có những thao tác được gọi tên riêng. Bài trên báo Nhân Dân nhắc tới việc nghệ nhân Vân Mai miệt mài luyện "cách ém hơi, nhả chữ, nảy hột". Đây là các kỹ thuật thanh nhạc đặc thù, tạo ra chất giọng vừa vang vừa dày của ca trù.

Theo bài trên VietnamPlus, điều thu hút du khách quốc tế, trong đó có cả nghệ sĩ opera, chính là "lối hát mộc với tiếng phách, tiếng đàn đáy cùng kỹ thuật nảy hạt của ca nương". Nói cách khác, cái làm nên bản sắc ca trù nằm ở kỹ thuật thanh nhạc và ở chất liệu âm thanh mộc, không qua khuếch đại.

Đào nương, kép đàn, quan viên cầm chầu: ba vai, ba kỹ năng

Ba vai trong ca trù không thể thay thế cho nhau. Đào nương cần giọng và phách. Kép đàn cần sức và độ nhấn nhá trên đàn đáy. Quan viên cầm chầu cần hiểu biết về ca trù để đánh trống cho đúng.

Theo bài trên báo Tin tức, nghệ nhân Tô Văn Tuyên (sinh năm 1982) là hậu duệ dòng họ Tô, một trong những dòng họ nổi tiếng về ca trù ở Đông Môn. Năm 2002, anh cùng bốn người khác được một tổ chức quốc tế tài trợ tham gia lớp đào tạo diễn viên trẻ hát ca trù toàn quốc do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức tại Học viện Âm nhạc Hà Nội. Trong năm người học, chỉ có anh Tuyên là nam giới nên anh được chọn chơi đàn đáy.

Bài báo dẫn lời anh Tuyên cho biết đàn đáy là một trong ba loại nhạc cụ để hát ca trù và là nhạc cụ nặng nhất, cần có sức để đỡ và chơi đàn. Muốn có tiếng đàn hay thì tay gẩy và tay nhấn phải kết hợp hài hòa. Đây là mô tả kỹ thuật khá cụ thể, cho thấy kép đàn không chỉ đệm theo mà còn tạo ra phần âm thanh có tính biểu cảm riêng.

Vì sao ca trù từng suýt mất?

Ca trù từng phát triển rực rỡ với sự tham gia sáng tác của nhiều danh nhân văn hóa như Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Tản Đà, Dương Khuê. Thông tin này được nghệ nhân Trần Koóng nêu trong bài trên VietnamPlus. Điều đó cho thấy ca trù từng là một sinh hoạt văn chương âm nhạc có tầng lớp trí thức tham gia, không chỉ là trò giải trí dân gian.

Theo bài trên VietnamPlus, do những biến tướng trong một giai đoạn lịch sử, loại hình nghệ thuật này gần như biến mất khỏi đời sống. Nghệ nhân Trần Koóng cũng cho biết ca trù hiện vẫn nằm trong danh sách di sản cần được bảo vệ khẩn cấp do thiếu không gian biểu diễn, ít người theo học và khó tạo sinh kế cho nghệ nhân.

Ở Đông Môn, theo bài trên báo Tin tức, ca trù từng trở thành nghề kiếm sống của nhiều dòng họ lớn trong làng vào khoảng những năm 1840-1850, rồi dần mai một qua nhiều thăng trầm. Đến khoảng đầu năm 1993, chính quyền địa phương thành lập Câu lạc bộ ca trù Đông Môn do nghệ nhân Tô Thị Chè dạy hát và ông Tô Văn Nghị làm kép đàn. Câu lạc bộ duy trì được nhưng gặp nhiều khó khăn, chủ yếu do thiếu kinh phí.

Vì sao đến nay vẫn còn "bảo vệ khẩn cấp"?

Năm 2009, UNESCO ghi danh ca trù vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Tuy nhiên, theo bài trên báo Nhân Dân, đến nay ca trù vẫn đối mặt nhiều thách thức. Điều khiến nghệ nhân Vân Mai trăn trở là không ít thể cách ca trù hiện chỉ còn tồn tại trên giấy, trong khi hoạt động truyền dạy ở không ít nơi rơi vào tình trạng "tam sao thất bản".

Bài báo cũng nêu đề xuất: cần nhanh chóng ghi âm, ghi hình các thể cách ca trù mà nghệ nhân còn giữ được để số hóa, chuẩn hóa và lưu trữ, đồng thời có chiến lược truyền dạy và tạo thêm không gian biểu diễn để nghệ nhân có thể sống với nghề.

Các thể cách ca trù và chuyện khôi phục vốn cổ

Ca trù không phải một bài hát duy nhất mà gồm nhiều thể cách khác nhau. Theo bài trên báo Nhân Dân, nghệ nhân Nguyễn Thị Vân Mai có thể trình diễn gần 40 thể cách ca trù, một "vốn nghề" dày dặn mà không phải ca nương nào cũng có. Bà từng phục dựng thể cách Non mai hồng hạnh, vốn vắng bóng hơn 70 năm, thành công năm 2009, bên cạnh các điệu như Múa hát bài bông, Múa hát Dồn Đại Thạch.

Con số này cho thấy ca trù có một kho tàng thể cách lớn, và việc mất đi một thể cách là mất đi một phần di sản. Cũng theo bài báo, nghệ nhân Vân Mai từng gắn bó với chèo và chầu văn trước khi chuyển sang ca trù. Bước ngoặt đến năm 1990 khi bà nghe nghệ sĩ nhân dân Quách Thị Hồ hát bài "Tỳ bà hành" trên đài phát thanh. Thời điểm đó, rất ít người theo học ca trù, các nghệ nhân bậc thầy đã ở tuổi cao, nên nhiều lần xin học bà chỉ nhận được cái lắc đầu. Bà phải tìm gặp các chuyên gia, nhà nghiên cứu để mượn băng ghi âm cũ và tự mày mò học theo các ca nương nổi tiếng như cụ Đinh Thị Hảo, Đinh Thị Bản, Chu Thị Năm.

Câu chuyện này cho thấy một thực tế của ca trù nửa cuối thế kỷ 20: việc truyền nghề bị thu hẹp, tài liệu ghi âm trở thành một trong những con đường học chính, và người học phải tự ghép lại từ nhiều nguồn rời rạc.

Hành trình hồi sinh: lớp học, nhà hát, giáo phường

Từ thập niên 2000, nhiều nỗ lực hồi sinh ca trù được triển khai. Theo bài trên VietnamPlus, lớp học ca trù miễn phí tại Di tích lịch sử - văn hóa Bích Câu Đạo Quán (phố Cát Linh, Hà Nội) do vợ chồng Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Vân Mai và Trần Văn Trúc mở từ năm 2008, trước thời điểm UNESCO ghi danh một năm. Lớp duy trì đều đặn vào chiều thứ Bảy hằng tuần, ban đầu chỉ có vài học viên là con em người quen, về sau thu hút học sinh, sinh viên, người đi làm và du khách quốc tế.

Theo bài trên báo Nhân Dân, lớp học này không thu học phí, không giới hạn tuổi tác. Để duy trì lâu dài, vợ chồng nghệ nhân dùng nguồn thu từ công việc kinh doanh của gia đình để bù đắp chi phí. Hiện lớp duy trì sĩ số khoảng 25 học viên thường xuyên, có cả học viên từ Hưng Yên, Hải Phòng. Từ lớp học này đã có những người trở thành ca nương, kép đàn thành danh như ca nương Bạch Yến, Minh Hằng, Hồng Pha, kép đàn Trần Koóng, quan viên Thanh Hùng.

Năm 2017, Giáo phường Ca trù Bích Câu thành lập Nhà hát Ca trù Bích Câu với các buổi biểu diễn miễn phí vào tối thứ Bảy hằng tuần. Theo bài trên VietnamPlus, sau thời gian gián đoạn vì dịch COVID-19, hoạt động biểu diễn từng bước được khôi phục. Từ đầu năm 2026 đến nay, giáo phường đón trung bình khoảng 10 đoàn khách quốc tế mỗi tháng.

Ở Đông Môn, theo bài trên báo Tin tức, từ năm học 2023-2024, Trường Tiểu học Hòa Bình là đơn vị đầu tiên của huyện Thủy Nguyên (cũ) đưa ca trù vào giảng dạy trong môn Giáo dục địa phương. Cô giáo, ca nương Trịnh Thị Hoài Nam làm chủ nhiệm Câu lạc bộ ca trù của trường. Tháng 11/2025, phường Hòa Bình tổ chức lễ Giỗ tổ nghề Ca trù, kèm chương trình "Đêm không gian Ca trù" phục dựng không gian hát chơi, chầu hát đêm của các giáo phường.

Những con số và sự kiện đáng chú ý

Ca trù hôm nay: còn khó khăn gì?

Theo bài trên VietnamPlus, dù được UNESCO ghi danh từ năm 2009, ca trù hiện vẫn nằm trong danh sách di sản cần được bảo vệ khẩn cấp do thiếu không gian biểu diễn, ít người theo học và khó tạo sinh kế cho nghệ nhân. Lớp học tại Bích Câu Đạo Quán duy trì khoảng 10-20 học viên thường xuyên. Qua nhiều năm, hàng trăm người đã tham gia học, trong đó khoảng 30 người có thể hát, đàn hoặc cầm chầu.

Theo bài trên báo Nhân Dân, nghệ nhân Vân Mai cho rằng để hát được ca trù, ngoài năng khiếu còn cần khổ luyện, nên không ít người chỉ trụ được vài buổi rồi bỏ cuộc. Đây là một thách thức thực tế: ca trù đòi hỏi thời gian học dài, trong khi đầu ra về sinh kế lại hẹp.

Hướng đi được các nghệ nhân đề xuất khá thống nhất: nhân rộng các lớp học miễn phí, mở thêm không gian biểu diễn, tăng cường quảng bá và trải nghiệm. Theo bài trên báo Tin tức, phường Hòa Bình cũng triển khai Đề án "Phục dựng hình thức hát Cửa đình trong không gian di tích Phủ từ - Đền Ca công", nhằm tái hiện những giá trị nguyên bản nhất của nghệ thuật ca trù và gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa.

Muốn tìm hiểu ca trù thì bắt đầu từ đâu?

Nếu muốn nghe ca trù trực tiếp, các địa chỉ được nhắc trong các bài báo nêu trên gồm Nhà hát Ca trù Bích Câu tại Bích Câu Đạo Quán (phố Cát Linh, Hà Nội) với buổi biểu diễn miễn phí tối thứ Bảy, và Câu lạc bộ Ca trù Đông Môn ở phường Hòa Bình, Hải Phòng, nơi có hoạt động biểu diễn và đón khách tham quan.

Nếu muốn học, lớp tại Bích Câu Đạo Quán nhận học viên không thu học phí, không giới hạn tuổi tác. Tuy nhiên, như các nghệ nhân đã nói, đây là bộ môn cần khổ luyện lâu dài, nên người học nên xác định trước về thời gian.

Một lưu ý về cách tiếp cận: ca trù không phải loại hình giải trí ồn ào. Nó cần không gian yên tĩnh, người nghe ngồi gần và chú ý từng câu chữ. Đó cũng là lý do loại hình này kén người nghe, và cũng là lý do nó khó tồn tại nếu chỉ dựa vào thị trường biểu diễn đại chúng.