TL;DR: Đền Chợ Củi (dân gian gọi đền Củi, còn có tên Thánh Mẫu Linh từ) ở xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ năm 1993, thờ Tam tòa Thánh Mẫu và Ông Hoàng Mười trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Đền có hai kỳ lễ lớn: giỗ Thánh Mẫu ngày 3 tháng Ba âm lịch và lễ giỗ Ông Hoàng Mười ngày 10 tháng Mười âm lịch. Năm 2024 là năm đầu huyện Nghi Xuân tổ chức thành lễ hội, năm 2025 do xã Nghi Xuân tổ chức từ 3 tới 10 tháng Mười âm lịch. Đền Chợ Củi ở Hà Tĩnh là một đền riêng, khác với đền Ông Hoàng Mười ở Nghệ An.
Đền Chợ Củi ở đâu và thờ ai?
Đền Chợ Củi nằm ở xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh (trước 7/2025 là xã Xuân Hồng, huyện Nghi Xuân), bên hạ nguồn sông Lam[1][2]. Đền được biết đến là một địa chỉ văn hóa tâm linh trên 500 năm với tên gọi dân gian là Đền Củi hay Thánh Mẫu Linh từ[1][2]. Đền thờ "Tam tòa Thánh vị, Vạn thế Mẫu nghi", thuộc hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt[3]. Các ban thờ tại đền được sắp đặt theo hệ thống của đạo Mẫu: Cung Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, tiếp đến là hệ thống Ngũ vị Tôn quan và hàng các Ông Hoàng từ Nhất đến Mười[3].
Đền được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia vào năm 1993[3].
Sách Nghi Xuân địa chí của Tú tài Lê Văn Diễn năm 1842 gọi đây là "Đền Liễu Hạnh", ngôi đền lớn thờ Mẫu ở chân núi Tam Kỳ[3]. Những câu đối cổ còn lưu lại nơi nghi môn đền ca ngợi ân đức Thánh Mẫu[3].
Ông Hoàng Mười là ai và có mấy thuyết về nhân thân?
Các nguồn ghi nhận nhiều thuyết khác nhau về nhân thân của Ông Hoàng Mười, và không có thuyết nào được xác lập là duy nhất. Dưới đây là các thuyết mà nguồn nêu:
- Thuyết thứ nhất: Ông Hoàng Mười là danh tướng Hoàng Mười, người có công đánh giặc Minh phương Bắc, bảo vệ bờ cõi và cửa ải đất nước vào triều Lê[1][2]. Ông được tôn là "Thánh Minh xứ Nghệ", Hộ quốc hy sinh giữa phong ba bão táp, hiển linh an dân[2].
- Thuyết thứ hai: Dân gian tin rằng Ông là hiện thân của Danh tướng Lê Khôi, người có công trấn thủ Hoan Châu, dẹp giặc, giúp dân khai khẩn và mở mang buôn bán[3].
- Thuyết thứ ba: Một số truyền thuyết khác kể về cái chết thương tâm của ông tại vùng Ngũ Mã khi bè gỗ gặp cuồng phong ở chân dãy núi Hồng Lĩnh; mộ được lập ngay tại vùng đất này, người dân lập đền thờ, qua thời gian tôn Ông trở thành phúc thần hiển linh giúp dân[3].
Các thuyết trên đều là truyền thuyết và cách hiểu của dân gian, chưa có nguồn nào xác lập một thuyết là sự kiện lịch sử được chứng minh.
Lễ hội đền Chợ Củi gồm những gì?
Lễ hội đền Chợ Củi được tổ chức với các nghi lễ truyền thống như lễ tế, lễ rước kiệu, lễ dâng hương[1][2]. Năm 2024, lần đầu tiên huyện Nghi Xuân tổ chức Lễ hội đền Chợ Củi và Lễ giỗ Đức thánh Hoàng Mười với chuỗi hoạt động gồm: Tọa đàm "Bảo tồn và phát huy các giá trị di tích quốc gia đền Chợ Củi"; thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu; giải bóng chuyền xã Xuân Hồng; chương trình nghệ thuật "Linh thiêng đền Chợ Củi"; lễ giỗ, lễ rước kiệu, lễ dâng hương[2]. Năm 2025, lễ hội do UBND xã Nghi Xuân tổ chức từ ngày 3/10 tới 10/10 âm lịch, đây là năm thứ hai lễ hội được tổ chức quy mô với chuỗi hoạt động văn hóa, thể thao[1].
Phần hội còn có bóng chuyền, kéo co, chương trình nghệ thuật, hát Văn, Ví Giặm, sinh hoạt câu lạc bộ Chầu văn và Tiếng hát học đường[3].
Hai kỳ lễ lớn trong năm tại đền Chợ Củi
| Ngày âm lịch | Lễ | Nội dung chính |
|---|---|---|
| 3 tháng Ba | Giỗ Thánh Mẫu | Lễ giỗ Thánh Mẫu theo truyền thống[3] |
| 10 tháng Mười | Lễ giỗ Ông Hoàng Mười | Lễ hội và lễ giỗ Đức thánh Hoàng Mười, thu hút thập phương du khách[1][2][3] |
Lễ giỗ Đức thánh Hoàng Mười diễn ra khi nào và ai tổ chức?
Theo thông lệ, cứ đến ngày 10/10 âm lịch hằng năm, Đảng bộ, chính quyền, Nhân dân huyện Nghi Xuân cũ (nay là xã Nghi Xuân) tổ chức lễ hội và Lễ giỗ Đức thánh Hoàng Mười tại đền Chợ Củi[1][2]. Năm 2024, UBND huyện Nghi Xuân tổ chức Lễ giỗ Đức thánh Hoàng Mười vào sáng 10/11, tức ngày 10/10 âm lịch[2]. Năm 2025, UBND xã Nghi Xuân tổ chức Lễ hội đền Chợ Củi và Lễ giỗ Đức thánh Hoàng Mười vào sáng 29/11[1].
Lễ giỗ nhằm tuyên truyền, giáo dục truyền thống yêu nước, yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ, đồng thời quảng bá văn hóa, hình ảnh quê hương đến du khách trong và ngoài nước[1][2].
Thương cảng cổ Chợ Củi và vị thế của đền
Đền Chợ Củi gắn liền với vùng đất bên dòng sông Lam, nơi có thương cảng cổ Chợ Củi[3]. Đền được xây dựng từ thời Hậu Lê, trên vùng đất có thế núi tựa lưng, sông uốn trước mặt[3]. Kiến trúc dựa lưng vào núi Tháp, mặt hướng sông Lam[3].
Những nguồn sử liệu cổ còn ghi lại như Văn bia Hà Tĩnh cho biết, đền đã có từ lâu đời, đến đời Minh Mệnh trở đi mới dựng bia khắc ghi việc hưng công tu sửa[3]. Văn bia mô tả cảnh tượng ngôi điện từng một thời hoang tàn, đổ nát, phải nhờ vào công đức của nhân dân thập phương mới khôi phục được tam tòa và đồ thờ tự trang nghiêm[3].
Đền nằm gần tuyến quốc lộ 1A, lại tựa núi nhìn sông nên trở thành điểm dừng chân quen thuộc của bao thế hệ, từ thương nhân, ngư dân đến khách phương xa[3]. Đền vừa là chốn linh thiêng, vừa là một lớp ký ức văn hóa hiện diện trong đời sống cư dân vùng hạ lưu Lam Giang[3].
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tại đền Chợ Củi
Đền Chợ Củi là điện thờ "Tam tòa Thánh vị, Vạn thế Mẫu nghi", thuộc hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, một di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh[3]. Trong các tài liệu như Nghi Xuân di tích và danh thắng, các ban thờ tại đền được sắp đặt theo hệ thống chuẩn mực của đạo Mẫu[3].
Năm 2024, lễ hội có hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu[2].
Đền Chợ Củi khác đền Ông Hoàng Mười ở Nghệ An ra sao?
Đền Chợ Củi ở xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh là một đền riêng, khác với đền Ông Hoàng Mười ở Nghệ An. Cả hai đều gắn với tín ngưỡng thờ Ông Hoàng Mười, nhưng là hai di tích khác nhau ở hai tỉnh khác nhau.
Lượng khách và công tác quản lý đền hiện nay
Hằng năm, đền Chợ Củi đón hơn 300.000 lượt du khách đến dâng hương và vãn cảnh[3]. Nhờ đổi mới trong công tác quản lý và dịch vụ trong những năm gần đây, Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia đền Chợ Củi đã thu hút hàng trăm ngàn lượt khách thập phương, trong đó nổi bật là dịp đầu xuân năm mới và dịp lễ giỗ Đức thánh Hoàng Mười[1].
Ông Nguyễn Công Đức, quyền Trưởng ban phụ trách đền Chợ Củi, cho biết sau khi tiếp nhận quản lý, Ban Quản lý Dịch vụ công ích và các điểm du lịch Nghi Xuân đã triển khai nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng phục vụ và minh bạch hóa hoạt động di tích[3]. Hạ tầng phục vụ khách hành hương được cải thiện: 5 xe điện miễn phí đưa đón khách từ bãi xe vào đền; bãi đỗ xe rộng, nhà điều hành, tuyến đường dài 2 km từ quốc lộ 1A vào đền được nâng cấp[3]. Công tác quản lý công đức được siết chặt theo quy trình mới, toàn bộ các điểm trong đền đều có camera, phòng kiểm đếm có 2 camera giám sát, tổ kiểm đếm gồm kế toán, thủ quỹ, hành chính, an ninh và nội tự[3]. Năm 2024, nguồn công đức đạt hơn 28 tỉ đồng và tính đến ngày 30.10.2025 đã đạt hơn 19,3 tỉ đồng[3].
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu về lễ hội đền Chợ Củi
Khi tìm hiểu về lễ hội đền Chợ Củi, cần phân biệt rõ giữa các lớp thông tin: các nghi lễ và ngày hội là thực hành văn hóa đang diễn ra; các thuyết về nhân thân Ông Hoàng Mười là truyền thuyết và cách hiểu của dân gian, không phải sự kiện lịch sử được chứng minh; và các con số về lượng khách, công đức là số liệu của nguồn tại thời điểm ghi nhận.
Nguồn hiện có không nêu danh hiệu di sản phi vật thể nào cho lễ hội đền Chợ Củi, chỉ ghi nhận đền là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 1993[3]. Do đó, không nên gọi lễ hội này là di sản phi vật thể.
