Lễ hội Dinh Cậu Phú Quốc là gì và diễn ra khi nào?
Lễ hội Dinh Cậu Phú Quốc, còn gọi lễ cúng Dinh Cậu hay lễ Nghinh Cậu, là lễ hội truyền thống của cư dân đảo Phú Quốc, tổ chức vào ngày 15 và 16 tháng 10 âm lịch hằng năm tại Dinh Cậu, ngôi miếu nằm trên ghềnh đá nơi cửa sông Dương Đông. Đây là dịp người dân tưởng nhớ các vị thần được thờ tại dinh, đồng thời gửi gắm mong ước về những chuyến biển bình an, đánh bắt thuận lợi.
Dinh Cậu tọa lạc trên ghềnh đá nhô ra mặt nước, thuộc địa phận đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang (trước đây là tỉnh Kiên Giang). Vị trí hướng ra biển Tây khiến nơi đây vừa là điểm tâm linh quan trọng của cư dân đảo, vừa là một trong những điểm ngắm hoàng hôn được nhiều người biết đến.
Vì sao gọi là Dinh Cậu mà không phải Dinh Bà?
Tên gọi Dinh Cậu có nhiều cách lý giải khác nhau và các nguồn không hoàn toàn thống nhất. Một cách lý giải cho rằng "Bà" là Mẫu thần tối cao mang tính kiêng sợ, còn "Cậu" mang tính bảo trợ trực tiếp, chuyên "dắt cá" và cứu nạn lúc sóng gió. Bên cạnh đó, gọi Dinh Cậu cũng để phân biệt với Dinh Bà Thủy Long Thánh Mẫu ở kế bên.
Theo ghi nhận của nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Thanh Lợi, nghề đánh cá từng được người Nam bộ xưa gọi là "nghề Bà - Cậu". Ngư dân thường cúng Bà Cậu để mong bình yên ngoài biển cả và đánh bắt được nhiều cá. Trong Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của, xuất bản năm 1895 - 1896, đã có nhắc "cậu Trày, cậu Quý" là con Bà Chúa Ngọc, cho thấy Bà và Cậu đã cùng xuất hiện trong vốn từ Nam kỳ từ cuối thế kỷ 19.
Dinh Cậu thờ những vị thần nào?
Dinh Cậu thờ Chúa Ngọc Nương Nương cùng hai vị thần Cậu Tài và Cậu Quý. Chúa Ngọc Nương Nương được xem là vị thần "bản địa hóa" từ nữ thần Thiên Y A Na của miền Trung, chuyên bảo hộ ngư dân miền biển. Bà có hai con trai là Cậu Tài, Cậu Quý, được phối thờ tại Dinh Cậu dưới danh "Nhị hiền vương Thái tử".
Theo tôn ti trật tự, Chúa Ngọc Nương Nương vừa là Thánh Mẫu vừa là mẹ nên phải ở vị trí trang trọng nhất, ngay giữa chánh điện. Cậu Tài và Cậu Quý chỉ phối thờ hai bên. Trong chánh điện còn có các ban thờ Long Vương, Tả Ban, Hữu Ban, Sơn thần, Thần Tài và Thổ địa.
Một số nguồn ghi nhận thứ tự hai bên có khác nhau: có tài liệu ghi Cậu Quý bên phải và Cậu Tài bên trái, trong khi cách mô tả khác chỉ nói hai Cậu phối thờ hai bên mà không nêu rõ vị trí. Người đọc nên xem đây là chi tiết chưa thống nhất giữa các nguồn.
Vì sao Chúa Ngọc Nương Nương lại được thờ ở đảo Phú Quốc?
Dinh Cậu nằm trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu và nữ thần của cư dân miền biển Phú Quốc, được những ngư dân miền Trung đưa vào trong quá trình Nam tiến vào khoảng cuối thế kỷ XVII. Cũng như bao cư dân miền biển khác, người Phú Quốc rất tin tưởng Bà - Cậu, mọi việc thuận lợi trên biển khơi đều nhờ Bà - Cậu độ trì.
Lịch sử hình thành Dinh Cậu qua các nguồn tư liệu
Về sự ra đời của Dinh Cậu, các nguồn ghi nhận không hoàn toàn thống nhất về mốc thời gian và diễn biến ban đầu.
- Theo một số tài liệu, khoảng cuối thập niên 1870, kỹ sư thủy văn hải quân Pháp J. Renaud đã thấy tại cửa sông Dương Đông có một tảng đá đen lớn, trên đó có ngôi miếu nơi thủy thủ và ngư dân đến dâng lễ vật.
- Nguồn khác cho rằng Dinh Cậu từ đầu là ngôi miếu nhỏ, xuất hiện vào cuối thế kỷ XVII, gắn với quá trình ngư dân miền Trung vào định cư ở Phú Quốc.
- Trong ký ức dân gian Phú Quốc còn lưu truyền nhiều truyền thuyết khác nhau về sự ra đời của dinh, như chuyện ngư dân gặp nạn được sóng đưa dạt vào ghềnh đá rồi lập miếu tri ân, hay chuyện về Cậu phải ngồi trên lưng Sấu tinh để canh giữ.
Điểm chung giữa các nguồn là Dinh Cậu khởi đầu chỉ là một ngôi miếu nhỏ, đơn sơ, sau đó được trùng tu nhiều lần. Năm 1937, nơi đây được xây dựng kiên cố hơn. Diện mạo ngày nay phần lớn hình thành từ lần trùng tu năm 1997. Năm 2012, Dinh Cậu được xếp hạng di tích cấp tỉnh, loại hình danh lam thắng cảnh.
Truyền thuyết về Dinh Cậu được kể như thế nào?
Trong ký ức dân gian Phú Quốc, Dinh Cậu gắn với nhiều câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Một trong những truyền thuyết phổ biến kể rằng vào khoảng thế kỷ 17, khi những cư dân đầu tiên từ miền Trung tìm đến định cư trên đảo, biển cả vẫn là thử thách lớn. Trong một trận bão lớn, một nhóm ngư dân gặp nạn giữa biển, tưởng như không còn hy vọng, họ được sóng đưa dạt vào một ghềnh đá nhô ra ngoài cửa biển và may mắn trở về an toàn. Tin vào sự che chở của các vị thần, người dân lập miếu trên ghềnh đá để thờ phụng, tri ân.
Một truyền thuyết khác kể rằng khi chưa có tên Phú Quốc, vùng đất này gọi là Xích Thổ, chịu sự cai quản của Thủy Long Thần nữ, thường gọi là Bà Chúa Đảo. Bà có người con rất mực thương yêu, người hạ bạc quen gọi là Cậu, tánh khí thất thường. Vì cãi lời mẹ giải thoát Sấu tinh đang bị giam cầm nên Cậu phải đời đời ngồi trên lưng Sấu tinh để canh giữ, dù nó đã hóa đá. Cám cảnh Cậu phải dầm mưa dãi nắng, dân làng dựng miếu ngay lưng chừng núi đá và quen gọi là Dinh Cậu.
Cũng có lời kể rằng Dinh Cậu ngày xưa có tên Long Vương Thần Miếu, chánh điện gọi là Thạch Sơn Điện. Trên cửa dinh hiện có ba chữ "Thạch Sơn Điện".
Kiến trúc Dinh Cậu có gì đặc biệt?
Dinh Cậu mang dáng dấp đặc trưng của kiến trúc đền, miếu Nam Bộ. Từ phía đất liền, du khách đi men theo một con đường bêtông dài trước khi bước lên 29 bậc đá dẫn lên dinh trên mỏm đá nhô ra giữa cửa biển Dương Đông. Hai bên bậc đá là lan can với những họa tiết trang trí truyền thống.
Dinh có mặt bằng dạng chữ Đinh (丁), mái ngói, nóc trang trí lưỡng long. Mái ngói đỏ nổi bật trên nền trời, phần mái cong với những chi tiết trang trí rồng, phượng. Cổng vào ghi dòng chữ "Dinh Cậu", dẫn vào không gian thờ tự được bài trí trang nghiêm. Những câu đối sơn son thếp vàng cùng các chi tiết chạm khắc trên cột, mái và đầu đao tạo nên vẻ cổ kính cho ngôi miếu.
Phía trước dinh có bình phong và mô hình tàu cá hướng ra khơi. Dinh được xây cất trên gành đá có hình đầu con rùa, vì vậy câu đối trong dinh có ghi:
"Tọa tại thạch đầu quy danh hiển Chấn phong bình lảng bảo lương dân".
Nghĩa là dinh nằm trên tảng đá hình đầu rùa hiển linh, che chắn sóng gió bảo vệ dân lành. Trước chánh điện còn có hai câu đối:
"Vạn cổ anh linh thông thiên địa Thiên thu hiển hách chiếu càn khôn".
Dinh Cậu có vị trí như thế nào so với Dương Đông?
Dinh Cậu nằm cách thị trấn Dương Đông vài trăm mét, theo hướng Tây, trên ghềnh đá nơi cửa biển Dương Đông mở ra biển Tây. Vị trí hướng ra biển Tây khiến nơi đây có tầm nhìn rộng về phía chân trời. Khoảng thời gian đẹp nhất để ngắm hoàng hôn tại Dinh Cậu khoảng từ 17 đến 18 giờ hằng ngày, tùy theo mùa trong năm.
Lễ hội Dinh Cậu gồm những nghi thức nào?
Lễ hội Dinh Cậu gồm phần lễ và phần hội. Trong phần lễ, ba nghi thức chính là lễ Nghinh Cậu, lễ Yết Cậu và lễ Chánh Tế.
| Nghi thức | Thời điểm | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Lễ Nghinh Cậu | Ngày 15 tháng 10 âm lịch | Rước kiệu Hai Cậu về Dinh Cậu, đi qua các tuyến đường chính của khu vực Dương Đông; người dân và du khách có thể hòa vào đoàn rước |
| Lễ Yết Cậu | Sau lễ Nghinh Cậu | Các vị chức sắc, bô lão và người dân dâng hương, cầu mong những chuyến ra biển được thuận lợi, người đi biển trở về an toàn |
| Lễ Chánh Tế | Đêm 15 tháng 10 âm lịch | Nghi thức quan trọng nhất; lễ vật gồm heo, gà, hoa quả, nhang đèn được chuẩn bị chu đáo, không khí buổi lễ trang nghiêm |
Sau phần lễ là những hoạt động vui chơi mang màu sắc dân gian miền biển như đua thuyền, đi cà kheo, đập nồi, nhảy bao bố. Một số năm, tùy quy mô tổ chức, lễ hội còn có múa lân và các tiết mục nghệ thuật dân gian. Theo một số ghi nhận, trong lễ hội Dinh Cậu còn có phần múa hát Bóng Rỗi.
Lễ hội Dinh Cậu có phải là lễ cầu ngư không?
Theo một số tài liệu, lễ hội Dinh Cậu có nghi thức khá giống lễ Kỳ yên, nhưng thực chất là lễ Cầu ngư, trong đó Bà và Cậu là đối tượng cúng tế quan trọng nhất. Đây là điểm cần lưu ý vì cách phân loại lễ hội có thể khác nhau giữa các nguồn: có nguồn nhấn mạnh yếu tố cầu ngư, có nguồn chỉ mô tả đây là lễ hội truyền thống gắn với đời sống cộng đồng cư dân đảo.
Lễ vật và cách cúng Bà - Cậu có gì đáng chú ý?
Theo lời người dân truyền tụng, mỗi khi ngư dân đóng tàu mới, chuẩn bị ra khơi hay thu hoạch cá tôm trúng vụ đều đến Dinh Cậu để cầu khấn Bà - Cậu. Vật phẩm cúng quan trọng nhất là cặp gà và cặp vịt, theo quan niệm "Ông cúng gà, bà cúng vịt".
Trong lễ Chánh Tế, lễ vật gồm heo, gà, hoa quả, nhang đèn. Cách chuẩn bị lễ vật được các nguồn mô tả ở mức khái quát, không đi vào chi tiết số lượng cụ thể cho từng loại.
Vì sao ngư dân kiêng sợ lời rủa "Bà - Cậu nhận chìm ghe"?
Gặp sự cố khi ra khơi, làm ăn thua lỗ, bà con thường cho là Bà - Cậu quở. Lời rủa "Bà - Cậu nhận chìm ghe" được xem là lời cực kỳ nặng nề, đáng sợ. Điều này phản ánh vị trí đặc biệt của Bà - Cậu trong đời sống tinh thần của cư dân miền biển: các vị thần vừa là chỗ dựa, vừa là biểu tượng của uy linh trên biển cả.
Dinh Cậu gắn với đời sống ngư dân Phú Quốc như thế nào?
Dinh Cậu không chỉ là nơi thờ tự mà còn là biểu tượng niềm tin về sự an lành của cư dân miền biển, làm phong phú thêm tín ngưỡng dân gian của đảo ngọc Phú Quốc. Dinh Cậu đã trở thành một trong những biểu tượng của đảo ngọc, biểu trưng cho tín ngưỡng dân gian của cư dân miền biển và khát vọng mưa thuận, gió hòa, sóng yên biển lặng, để vươn khơi bám biển.
Trong dân gian Phú Quốc còn lưu truyền câu ca:
"Cửa Dương có bãi cát vàng Có nơi Dinh Cậu, có nàng bồng con".
Dinh Cậu có phải chỉ là nơi cúng tế không?
Không chỉ là nơi cúng tế, Dinh Cậu còn là điểm đến văn hóa và du lịch. Ngày nay, đây là một địa điểm du khách thường ghé thăm khi đến Phú Quốc. Cảnh sắc nơi đây từ lâu đã đi vào thơ văn: năm 1927, thi sĩ Đông Hồ khi đến Cửa Dương đã ghi lại cảm nhận về cảnh cửa biển với bãi cát trắng, ghềnh đá chắn ngang vàm sông và cảnh chiều hôm nước mây man mác. Nhiều nhà thơ, học giả khi đến đây đã tức cảnh sinh tình, viết văn, làm thơ, và nhiều bài trong số ấy được khắc lên vách Dinh Cậu.
Nhân ngày lập thành Dinh Cậu năm 1937, tác giả Khưu Bá Linh có thơ rằng:
"Đỗ gia háo thiện tạo Dinh thành Kim niên Đinh Sửu chiếu hiển danh Cự tá lập chính danh bia tạc Khưu tả thơ đề chính thư sinh Bá gia bản xứ đồng ca ngợi Linh miếu trùng tu tái lập thành Kinh cầu Phú Quốc muôn nhà thịnh Tặng ông cả Cự có chí thành".
Ông Cử - Thiên Đức thì có bài thơ vịnh, có đoạn:
"Oai linh trấn vũ nước non này Hớp ngọn ba đào dạ chẳng say Chí vững so gan cùng nhật nguyệt Anh hùng há dễ thẹn trời mây".
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu về Dinh Cậu và lễ hội
Khi tra cứu về Dinh Cậu, người đọc sẽ gặp một số điểm chưa thống nhất giữa các nguồn:
- Thời điểm ra đời của dinh: có nguồn ghi cuối thế kỷ XVII, có nguồn ghi cuối thập niên 1870 qua ghi nhận của kỹ sư J. Renaud.
- Tên gọi ban đầu: có nguồn cho rằng dinh từng có tên Long Vương Thần Miếu, chánh điện gọi là Thạch Sơn Điện, trong khi cửa dinh hiện có ba chữ "Thạch Sơn Điện".
- Vị trí hai Cậu: một số nguồn ghi Cậu Quý bên phải, Cậu Tài bên trái, nhưng cũng có nguồn chỉ nói hai Cậu phối thờ hai bên.
- Phân loại lễ hội: có nguồn nhấn mạnh đây là lễ Cầu ngư, có nguồn mô tả chung là lễ hội truyền thống của cư dân đảo.
Việc ghi nhận rõ những điểm chưa thống nhất này giúp người đọc không nhầm tưởng rằng chỉ có một cách kể duy nhất về Dinh Cậu và lễ hội Dinh Cậu.
Lễ hội Dinh Cậu năm 2026 diễn ra vào ngày nào?
Lễ hội Dinh Cậu năm 2026 diễn ra vào ngày 15 và 16 tháng 10 âm lịch, tương ứng với ngày 23 và 24 tháng 11 năm 2026 dương lịch. Đây là dịp để người dân địa phương và du khách cùng tham dự các nghi thức truyền thống tại Dinh Cậu, đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang.
Người dân và du khách có thể hòa vào đoàn rước trong lễ Nghinh Cậu, theo dõi các nghi thức truyền thống, và tham gia các hoạt động vui chơi dân gian miền biển sau phần lễ. Các hoạt động cụ thể của từng năm có thể thay đổi tùy theo quy mô tổ chức.
