Mâm cúng giỗ thường (cát kỵ) hằng năm cần chuẩn bị những gì cho đủ lễ?

Giỗ thường (cát kỵ) là gì và khác gì giỗ đầu, giỗ hết?

Giỗ thường là ngày kỵ nhật hằng năm của ông bà, cha mẹ, được lặp lại mỗi năm vào đúng ngày mất âm lịch. Trong dân gian, ngày này còn được gọi là cát kỵ, giỗ thường niên, hay đơn giản là ngày giỗ. Nó khác với hai lễ lớn trong chuỗi tang lễ: giỗ đầu (tiểu tường, lễ mãn tang một năm) và giỗ hết (đại tường, lễ hết tang sau hai năm).

Theo ghi chép trong Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, muốn phân biệt thì thấy rõ: với các giỗ xa như cụ kỵ ông bà, người ta lo liệu một con gà cùng ván xôi hoặc dăm mâm cỗ; lễ cúng gia tiên tiến hành trước, kế đó con cháu quây quần ăn uống. Còn ngày giỗ cha mẹ thì tục thường làm phong hơn, tức long trọng hơn. Như vậy, ngay từ đầu thế kỷ 20, người Việt đã phân tầng quy mô giỗ theo bậc vai vế trong dòng họ: giỗ cha mẹ làm lớn, giỗ cụ kỵ làm nhỏ hơn.

Đêm trước và ngày chính

Sách cũng ghi một chi tiết ít người nhớ: chiều hôm trước cúng tiên thường, hôm sau mới là ngày chính kỵ. Nghĩa là lễ giỗ kéo dài hai ngày, ngày tiên thường (còn gọi cúng tiên thường, cúng cáo giỗ) và ngày chính giỗ. Ngày tiên thường thường chỉ là mâm cơm canh đơn giản, thắp hương cáo với tổ tiên rằng hôm sau con cháu làm giỗ.

Cách hiểu này cho thấy giỗ thường không phải một bữa tiệc, mà là một chuỗi nghi lễ nhỏ: cáo giỗ, chính giỗ, tạ lễ. Người nội trợ chuẩn bị hai lượt cúng, nhưng phần lớn món ăn ở ngày chính mới bày biện đầy đủ.

Mâm cúng giỗ thường cần chuẩn bị những gì cho đủ lễ?

Mâm cúng giỗ thường không có một công thức cố định cho mọi nhà. Điều bắt buộc là bát cơm úp lên quả trứng luộc, cộng với hương đèn, trầu cau, rượu trà. Các món còn lại tùy điều kiện kinh tế và tùy vùng miền.

Phan Kế Bính ghi rằng: khi làm giỗ, bất kể lớn nhỏ ra sao, thế nào cũng phải có một bát cơm úp cùng một quả trứng luộc đặt lên trước tiên. Còn cỗ bàn thì nhà giàu hay nghèo đều tùy hoàn cảnh mà xử theo lối phong kiệm khác nhau. Đây là chi tiết cốt lõi: bát cơm với quả trứng tượng trưng cho sự sống, cho phần "cơm canh" tối thiểu mà người sống dâng lên người đã khuất.

Bảng: các món và phẩm vật tối thiểu trong mâm giỗ thường

Bảng trên là tổng hợp từ mô tả của Phan Kế Bính về lễ giỗ và các nghi lễ thờ cúng tổ tiên phổ biến. Các món ngoài bát cơm và trứng là phần mở rộng, không bắt buộc phải có đủ trong mọi nhà.

Vì sao bát cơm úp và quả trứng luộc lại là lễ chính?

Bát cơm úp lên quả trứng luộc là lõi không thể thiếu của mâm giỗ thường. Cách giải thích phổ biến trong dân gian: bát cơm tượng trưng cho bữa ăn hằng ngày, quả trứng tượng trưng cho sự sinh sôi, cho vòng tuần hoàn của sự sống. Khi người đã khuất chỉ còn là một bài vị, con cháu vẫn dâng đúng phần ăn tối thiểu mà người sống vẫn ăn mỗi ngày, để tổ tiên "có mặt" trong bữa cơm gia đình.

Trần Đình Hằng, trong bài nghiên cứu về nguồn cội của vàng mã đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo năm 2015, cho rằng bát hương phải luôn được cháy sáng, và điều đó được hiểu theo hai khía cạnh: mãi có người thắp hương (đàn ông) và mâm cúng kỵ giỗ đầy đủ (phụ nữ). Về ba nội dung của chức năng hương hỏa, ông cũng đã liệt kê: thứ nhất là có người nối dõi và làm rạng danh gia đình, thứ hai là người trong nhà không rơi vào cảnh đói cơm rách áo, thứ ba là không để bị kẻ khác khinh thường hay xúc phạm, dù còn sống hay đã qua đời^[1]. Cách hiểu này cho thấy mâm giỗ không chỉ là chuyện ăn uống, mà còn là cách gia đình khẳng định mình còn duy trì được việc thờ cúng tổ tiên.

Quy mô mâm giỗ khác nhau thế nào giữa các nhà?

Quy mô mâm giỗ thay đổi theo vai vế người mất, theo điều kiện kinh tế, và theo tục địa phương. Phan Kế Bính ghi nhận sự phân tầng rõ: giỗ cha mẹ thường làm phong hơn giỗ cụ kỵ. Về những trường hợp mời khách rất đông, ông cũng đã thuật lại: nhà hào trưởng trong làng có khi cả làng kéo đến ăn giỗ; nhà ông thầy dạy nhiều học trò thì học trò cũng đến ăn giỗ đông đủ; còn nhà quan trưởng thì tông lý phủ huyện thường đến lễ giỗ, việc ăn uống vì thế mà phiền phí lắm.

Việc mời khách đến giỗ đã có từ lâu và gắn với vị thế xã hội của gia chủ. Khách mang trà, cau, rượu, hoặc vàng hương đến lễ giỗ rồi mới uống rượu. Đây là một tập tục có tính cộng đồng cao, biến ngày giỗ thành dịp gặp gỡ họ hàng, làng xóm.

Bảng: ba mức quy mô giỗ thường

Bảng phân mức này dựa trên mô tả của Phan Kế Bính, phản ánh thực tế xã hội Việt Nam đầu thế kỷ 20. Ngày nay, quy mô thường thu gọn hơn, nhưng nguyên tắc phân tầng theo vai vế vẫn còn phổ biến ở nhiều địa phương.

Nguồn gốc và ý nghĩa của tục giỗ thường

Tục giỗ thường có gốc từ lễ truy viễn trong Nho giáo và từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên bản địa. Phạm Đình Hổ, trong Vũ trung tùy bút (bản dịch của Nguyễn Hữu Tiến), có dẫn Lễ ký và viết rằng: ngày giỗ mang ý nghĩa của lễ truy viễn cảm thời, nên phải hết lòng nhớ thương, và không được biến thành dịp bày ra lễ hưởng tế. Theo lời Lễ ký, người quân tử chẳng phải chỉ thương xót trong một buổi sớm, mà còn mang tang suốt cả đời, và ý ấy là muốn nói đến ngày giỗ vậy^[2].

Một thay đổi quan trọng trong cách làm giỗ cũng được Phạm Đình Hổ ghi lại: vào khoảng năm Vĩnh Bình đời nhà Hán, khi Phật giáo vừa truyền vào Trung Quốc, người theo đạo Phật hễ đến ngày giỗ là đón sư về tụng kinh và đốt mã. Sang đời nhà Đường, gặp ngày giỗ thì Thiên tử cùng quan tể tướng dẫn trăm quan đến chùa làm lễ, nghe sư tụng kinh; hằng năm họ quỳ trước Phật tiền, đốt hương để độ vong. Do vậy, các nhà sĩ thứ đều học theo. Tới đời nhà Tống, ngày giỗ được cử hành bằng lễ tế thần, vua ngự ở cung Cảnh Linh và ban cơm cho các nhà sư, số lượng có khi lên đến hàng trăm người^[2].

Như vậy, việc đốt vàng mã và mời sư tụng kinh trong ngày giỗ là một lớp nghi lễ Phật giáo được ghép vào tục giỗ bản địa theo thời gian. Điều này lý giải vì sao nhiều gia đình Việt vừa cúng cơm ở nhà, vừa đi chùa cầu siêu cho người đã khuất trong ngày giỗ.

Có phải nhà nào cũng phải làm giỗ thường như nhau?

Không. Giỗ thường là tục, không phải luật. Mỗi dòng họ, mỗi vùng có cách làm khác nhau về số mâm, số khách, thời gian cúng, và cả cách gọi tên. Có nơi gọi là giỗ thường, có nơi gọi là cát kỵ, có nơi gọi là ngày kỵ nhật.

Sự khác biệt giữa các gia đình đã được Phan Kế Bính ghi nhận: cỗ bàn thì nhà giàu hay nghèo đều tùy đó mà xử theo lối phong kiệm khác nhau. Việc mời khách ở các nhà có vị thế xã hội khác nhau cũng được ông mô tả, cho thấy mức độ linh hoạt của tục này.

Vàng mã và các lễ vật đặc biệt

Trong bài nghiên cứu về nguồn cội của vàng mã, Trần Đình Hằng đưa ra quan điểm rằng việc đốt vàng mã gắn với niềm tin người đã khuất chẳng hề biến mất, mà chỉ chuyển sang sống ở thế giới bên kia; ở đó họ thường xuyên hiện hữu để chứng thực và giám sát con cháu, thông qua sự hiện diện thường trực của bát hương cùng bài vị trên bàn thờ^[1]. Đây là cách hiểu của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, không phải kết luận khoa học về đời sống sau khi chết.

Làm sao để giữ đủ lễ mà không phô trương, không kiêng khem quá mức?

Nguyên tắc chung của giỗ thường là giữ đủ lễ chính, giảm bớt phần phô trương. Bát cơm úp, quả trứng luộc, hương đèn, trầu cau, rượu trà là phần không thể thiếu. Các món khác tùy điều kiện.

Việt Nam phong tục có viết: trong khi giỗ, dẫu lớn nhỏ thế nào mặc lòng, thế nào cũng phải làm sao cho có một bát cơm úp vào một quả trứng luộc để làm đầu. Còn cỗ bàn thì nhà giàu hay nghèo đều tùy đó mà xử theo lối phong kiệm khác nhau. Câu này cho thấy người xưa đã ý thức rõ việc giữ lễ chính quan trọng hơn việc bày biện cho đẹp mắt.

Các bước chuẩn bị gọn gàng

• Xác định ngày giỗ theo âm lịch, ghi nhớ ngày tiên thường (chiều hôm trước) và ngày chính kỵ.
• Chuẩn bị lễ chính trước tiên: bát cơm úp, quả trứng luộc, hương, đèn, trầu cau, rượu, trà.
• Chọn món mặn hoặc chay tùy điều kiện và tùy truyền thống gia đình.
• Mời họ hàng, khách nếu có, nhưng không biến ngày giỗ thành tiệc lớn.
• Dọn dẹp bàn thờ, lau bài vị, thay nước, thay hoa trước khi cúng.
• Cúng xong, hóa vàng mã theo tục địa phương, tạ lễ, rồi mới dùng cỗ.

Các bước này là gợi ý của Nhật Nguyệt, tổng hợp từ mô tả của Phan Kế Bính và Phạm Đình Hổ^[2]. Mỗi gia đình có thể điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện và truyền thống riêng.

Giỗ thường trong đời sống đương đại

Ngày nay, giỗ thường vẫn là một trong những nghi lễ thờ cúng tổ tiên phổ biến nhất ở Việt Nam. Quy mô thường thu gọn hơn so với mô tả của Phan Kế Bính đầu thế kỷ 20: ít mời khách đông, ít mâm cao cỗ đầy, nhưng phần lễ chính vẫn được giữ.

Việc phân biệt giỗ thường với giỗ đầu và giỗ hết vẫn còn phổ biến trong các gia đình Việt, đặc biệt ở nông thôn và các dòng họ có nhà thờ họ. Cách làm giỗ thường hằng năm cũng là dịp để con cháu sum họp, nhắc lại công đức tổ tiên, và duy trì mối liên hệ giữa các thế hệ trong gia đình^[1].

Điểm cần lưu ý là giỗ thường không phải một nghi lễ tôn giáo cố định, mà là một tục lệ có tính linh hoạt cao. Mỗi gia đình có thể điều chỉnh theo điều kiện, miễn giữ được lòng thành và phần lễ chính. Cách hiểu này cũng phù hợp với tinh thần mà Phạm Đình Hổ đã dẫn từ Lễ ký: ngày giỗ mang ý nghĩa của lễ truy viễn cảm thời, nên phải hết lòng nhớ thương, và không được biến thành dịp bày ra lễ hưởng tế^[2].