Hát Xoan Phú Thọ là gì và vì sao còn được gọi là hát cửa đình?
Hát Xoan Phú Thọ là loại hình diễn xướng dân gian nghi lễ, được thực hành chủ yếu trước cửa đình, miếu vào dịp đầu xuân, nhằm hát thờ Vua Hùng và các thần linh, cầu mùa màng, cầu bình an cho cộng đồng. Vì không gian diễn xướng gắn chặt với cửa đình, nên dân gian quen gọi Hát Xoan là "hát cửa đình".
Theo các nhà nghiên cứu, Hát Xoan ra đời cách đây hàng nghìn năm, gắn liền với lễ hội mùa xuân, tín ngưỡng cầu mùa và tưởng nhớ công lao dựng nước của các Vua Hùng. Tương truyền, vào dịp đầu năm mới, dân làng tổ chức Hát Xoan tại đình làng để ca ngợi công đức tổ tiên, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình yên vui, cộng đồng hòa thuận.
Điểm đặc biệt về nghệ thuật là Hát Xoan kết hợp cả hát, múa và nhạc, tạo nên một chỉnh thể tổng hợp vừa thiêng liêng vừa gần gũi. Các làn điệu phong phú như quả cách, đón đào, thơ nhang, trống quân đều mang âm hưởng dân gian trong sáng, tươi vui, dễ đi vào lòng người.
Ba chặng hát của Hát Xoan gồm những gì?
Hát Xoan gồm ba phần cơ bản, còn gọi là ba chặng: hát thờ cúng Vua Hùng và các thần linh, hát nghi lễ và hát hội. Ba chặng này tạo nên cấu trúc chặt chẽ, đi từ không khí trang nghiêm của nghi lễ tới không khí rộn ràng của hội làng.
- Hát thờ: phần mở đầu, hát cúng Vua Hùng và các thần linh, mang tính tâm linh, thành kính. Đây là phần thể hiện rõ nhất chức năng "hát cửa đình" của Xoan.
- Hát quả cách: phần nghi lễ, gắn với tập tục kết nghĩa giữa các làng Xoan, thể hiện sự giao lưu và tình đoàn kết cộng đồng.
- Hát hội: phần hát mang âm hưởng tươi vui, gần gũi, phản ánh đời sống lao động và tình yêu đôi lứa, có sự tham gia của đông đảo đào, kép và người xem.
Ở chặng hát hội, các đào Xoan duyên dáng với đạo cụ là những chiếc quạt giấy. Khác với vẻ trang nghiêm của hát thờ, hát hội mang âm hưởng rộn ràng, phản ánh đời sống tinh thần phong phú và sự gắn kết cộng đồng.
Bốn phường Xoan gốc nằm ở đâu và có vai trò gì?
Bốn phường Xoan gốc là An Thái, Phù Đức, Kim Đái và Thét. Trước đây, Hát Xoan được thực hành thường xuyên tại bốn phường này, thuộc các xã Kim Đức và Phượng Lâu của thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.
Trên địa bàn phường Vân Phú hiện có các phường Xoan gốc Phù Đức, Kim Đới, Thét và An Thái. Trong đó, phường Xoan An Thái gắn với miếu Lãi Lèn, nơi được cho là phát tích của Hát Xoan. Phường Xoan Thét, Phù Đức, Kim Đới là các làng cổ có truyền thống truyền dạy Hát Xoan qua nhiều thế hệ.
Một số nguồn tư liệu ghi tên phường Xoan là Kim Đái, một số nguồn khác ghi là Kim Đới. Đây là khác biệt trong cách ghi chép địa danh giữa các tài liệu, không phải hai phường khác nhau. Bài viết này theo cách ghi phổ biến trong các văn bản hiện hành là Kim Đái.
| Phường Xoan gốc | Địa bàn hiện nay | Đặc điểm gắn bó |
|---|---|---|
| An Thái | Phường Vân Phú, thành phố Việt Trì | Gắn với miếu Lãi Lèn, nơi được cho là phát tích của Hát Xoan |
| Phù Đức | Phường Vân Phú, thành phố Việt Trì | Làng cổ có truyền thống truyền dạy Hát Xoan |
| Kim Đái | Phường Vân Phú, thành phố Việt Trì | Làng cổ có truyền thống truyền dạy Hát Xoan |
| Thét | Phường Vân Phú, thành phố Việt Trì | Làng cổ có truyền thống truyền dạy Hát Xoan |
Vì sao Hát Xoan gắn chặt với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương?
Hát Xoan và tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương có mối quan hệ hữu cơ, không thể tách rời. Hát Xoan sinh ra từ nhu cầu tế lễ, ca ngợi công đức tổ tiên, cầu mùa và cầu an cho cộng đồng cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ. Vì vậy, không gian diễn xướng tự nhiên của Xoan là đình, miếu, nơi diễn ra các nghi lễ liên quan tới Vua Hùng.
Trong dịp Giỗ Tổ Hùng Vương, các phường Xoan gốc tổ chức biểu diễn phục vụ du khách tại những không gian di sản tiêu biểu như đình An Thái, đình Thét, miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái và đình Hùng Lô. Những làn điệu Xoan cổ được trình diễn theo đúng lề lối cổ truyền, tái hiện không gian văn hóa cội nguồn, đưa du khách trở về với chiều sâu tâm linh của vùng đất Tổ.
Tại miếu Lãi Lèn, nơi được coi là phát tích của Hát Xoan, không gian di sản được tái hiện gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, tạo sự kết nối chặt chẽ giữa nghệ thuật diễn xướng và đời sống tâm linh. Các hoạt động như trống hội, trò chơi dân gian, giao lưu di sản và trải nghiệm hát Xoan "Mó cá" giúp du khách trực tiếp hòa mình vào không gian văn hóa truyền thống.
Hát Xoan có cấu trúc trình diễn và đặc trưng nghệ thuật như thế nào?
Cấu trúc trình diễn của Hát Xoan có sự phối hợp nhịp nhàng giữa đào và kép. Đây là đặc trưng của nghệ thuật diễn xướng cửa đình, thể hiện sự giao thoa văn hóa và tình đoàn kết cộng đồng. Các động tác mang tính nghi lễ của kép Xoan thể hiện cấu trúc chặt chẽ trong trình diễn, kết hợp giữa hát, múa và nhịp phách.
Từng cử chỉ tay, từng cách luyến láy đều được rèn giũa tỉ mỉ. Hát Xoan đòi hỏi sự khổ luyện và tính cộng đồng cao, nơi các đào trẻ học cách phối hợp nhịp nhàng để tạo nên sức sống mới cho những làn điệu cổ truyền. Đội hình biểu diễn tại sân đình luôn có sự kết hợp giữa các nghệ nhân gạo cội và những người kế cận, đảm bảo tính liên tục và sự trao truyền di sản không bị đứt gãy.
Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian tỉnh Phú Thọ Phạm Bá Khiêm, Hát Xoan không chỉ là hình thức diễn xướng mà còn là kho tư liệu quý báu phản ánh lao động sản xuất, tình cảm, phong tục tập quán của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ. Qua mỗi làn điệu, người nghe cảm nhận được tình yêu quê hương, sự gắn bó cộng đồng và khát vọng về một cuộc sống no ấm.
Hành trình từ di sản cần bảo vệ khẩn cấp tới di sản đại diện diễn ra thế nào?
Năm 2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan Phú Thọ là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Chỉ sau 6 năm, với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, sự chung tay của cộng đồng và tâm huyết của các nghệ nhân, Hát Xoan được đưa ra khỏi danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2017.
Đây là trường hợp hiếm trong thực hành Công ước 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể: một di sản từng được xác định là đang bị đe dọa nghiêm trọng đã hồi sinh đủ mạnh để chuyển sang danh sách đại diện. Việc tổ chức trình diễn Hát Xoan trong dịp Giỗ Tổ không chỉ là hoạt động văn hóa đơn thuần, mà còn là minh chứng cho nỗ lực của Phú Thọ trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới.
Những giải pháp bảo tồn nào đang được triển khai tại Phú Thọ?
Tỉnh Phú Thọ đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo tồn di sản, từ phục hồi không gian diễn xướng, tu bổ đình, miếu đến khôi phục các tập tục cổ như giữ cửa đình, kết nghĩa giữa các làng Xoan. Tại bốn phường Xoan gốc, hoạt động truyền dạy được duy trì thường xuyên. Giai đoạn 2020-2025, toàn tỉnh đã tổ chức hàng chục lớp truyền dạy cho hàng trăm nghệ nhân và thế hệ kế cận, đảm bảo tính liên tục của di sản.
Hiện nay, Hát Xoan được thực hành thường xuyên với hơn 400 thành viên tại các phường Xoan gốc và lan tỏa mạnh mẽ thông qua 37 câu lạc bộ với hơn 1.250 thành viên. Đáng chú ý, việc đưa Hát Xoan vào trường học đã trở thành hướng đi chiến lược. 100% giáo viên âm nhạc được tập huấn, góp phần đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ thông qua các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm và hội diễn.
Ở cấp tỉnh, mạng lưới câu lạc bộ Hát Xoan và dân ca được tổ chức rộng khắp. Theo số liệu năm 2023, toàn tỉnh có 37 câu lạc bộ hát Xoan và dân ca cấp tỉnh với 1.557 thành viên, 64 câu lạc bộ cấp huyện với 1.325 thành viên và 42 câu lạc bộ cấp xã với 1.430 thành viên. 100% trường học trong tỉnh đã đưa nội dung Hát Xoan vào chương trình giáo dục thông qua bộ môn Âm nhạc và chương trình ngoại khóa, khoảng 50% cơ sở giáo dục thành lập Câu lạc bộ Hát Xoan cấp trường.
Hát Xoan được đưa vào du lịch và đời sống đương đại ra sao?
Từ năm 2018, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với UBND thành phố Việt Trì chính thức ra mắt sản phẩm "Hát Xoan làng cổ", gắn với tour du lịch hằng ngày Hà Nội - Phú Thọ. Hát Xoan được trình diễn tại miếu Lãi Lèn, đình Thét, đình Hùng Lô, đình An Thái, miếu Cấm. Từ khi hoạt động đến nay, các điểm "Hát Xoan làng cổ" đã đón trên 13.000 lượt khách du lịch, trong đó phần lớn là các đoàn khách du lịch quốc tế đến từ các nước Anh, Pháp, Hà Lan, Mỹ.
Trong năm 2022, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa vào chương trình tour du lịch học đường "Hướng về nguồn cội", kết nối Bảo tàng Hùng Vương, Đền Hùng, đình cổ Hùng Lô, miếu Lãi Lèn, cụm di tích Đền Tam Giang và chùa Đại Bi. Chương trình kết hợp giữa việc tham quan di tích, thực hành tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương với việc tham gia các hoạt động trải nghiệm để quảng bá di sản Hát Xoan.
Không dừng lại ở thưởng thức, du khách còn có cơ hội trải nghiệm thực hành như học hát, gõ phách, tìm hiểu lịch sử và giá trị của di sản. Đây là cách tiếp cận sinh động, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng trong gìn giữ di sản, đồng thời tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương.
Vì sao Hát Xoan được xem là tầng văn hóa cổ nhất của người Việt?
Các bài hát múa của Hát Xoan đều mang dấu ấn của nghệ thuật thuộc tầng văn hóa cổ nhất Việt Nam, chứa đựng nhiều ý nghĩa lịch sử, văn hóa của người Việt trên vùng đất Văn Lang thời xa xưa. Đây là nhận định của giới nghiên cứu văn hóa dân gian khi phân tích cấu trúc làn điệu, hệ thống nghi lễ và mối liên hệ với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.
Hát Xoan là tiếng lòng của cư dân nông nghiệp, là sự thăng hoa của tâm hồn người nghệ nhân. Với người dân các làng Xoan, Hát Xoan không chỉ là hình thức diễn xướng mà còn là hơi thở, là niềm tự hào được gìn giữ qua bao biến cố lịch sử. Những nghệ nhân cao tuổi tại các làng Xoan hiện nay chính là những "báu vật nhân văn sống", lưu giữ kỹ thuật luyến láy và nhịp phách tinh xảo của Xoan cổ.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, Hát Xoan vượt khỏi mái đình, nhà cổ để hiện diện trên nhiều sân khấu lớn trong nước, trở thành điểm nhấn trong giao lưu văn hóa. Sức sống của Hát Xoan hôm nay đến từ sự cân bằng giữa bảo tồn nguyên bản nghi lễ cửa đình và mở rộng không gian thực hành trong đời sống đương đại.
