TL;DR: Trung thu (rằm tháng Tám) ở Việt Nam là Tết của trẻ em, gồm ba hoạt động chính: rước đèn, múa lân và phá cỗ trông trăng. Miền Bắc nổi bật với mâm cỗ tỉa hoa quả và phố đèn Hàng Mã; miền Trung coi Trung thu như ngày hội làng, có đêm hoa đăng ở Hội An và Trung thu Hoàng cung ở Huế; miền Nam được nhắc với phố lồng đèn và múa lân, múa rồng ở nông thôn Nam Bộ. Cách tổ chức khác nhau giữa các vùng, nhưng đều xoay quanh trẻ em và sự sum họp gia đình.
Trung thu là gì và vì sao gọi là Tết của trẻ em?
Tết Trung thu là ngày rằm tháng Tám âm lịch, một trong những lễ tiết lớn trong năm của người Việt. Tên gọi "Trung thu" nghĩa là giữa mùa thu. Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục chép: Tết này ta thường gọi là Tết trẻ con, nhưng có nhà tổn phí nhiều lắm[1].
Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (in lần đầu năm 1915) ghi nhận: rằm tháng Tám là Tết Trung Thu, ban ngày làm cỗ cúng gia tiên, tối đến bày cỗ thưởng nguyệt, đầu cỗ là bánh mặt trăng[1].
Theo bài trên báo Nhân Dân, Tết Trung thu gắn với văn minh nông nghiệp lúa nước, khi trời vào thu người dân tổ chức lễ hội cầu mùa, vui chơi, ca hát; hình ảnh Trung thu của người Việt thể hiện qua họa tiết trên trống đồng Ngọc Lũ, và tết này còn được ghi nhận tổ chức từ đầu thế kỷ thứ 12 dưới thời Lý với các tiết mục rước đèn, múa rối nước, đua thuyền[2].
Chuyện lễ hội cầu mùa có từ bao giờ, hay hình trên trống đồng Ngọc Lũ có phải cảnh Trung thu hay không, là cách đọc của bài báo; bài không dẫn tư liệu khảo cổ nào cho hai ý ấy.
Rước đèn Trung thu diễn ra thế nào ở ba miền?
Rước đèn là hoạt động nhận ra ngay khi nhắc tới Trung thu. Trẻ em cầm đèn đi thành đoàn dọc ngõ xóm hoặc phố phường, vừa đi vừa hát, thường có trống ếch đệm theo.
Ở miền Bắc, theo bài trên VietnamPlus, trẻ em cầm đèn ông sao hoặc đèn cá chép rực rỡ rồi cùng nhau diễu hành khắp các con ngõ, mang lại không khí lễ hội sôi động[3]. Riêng Hà Nội, mỗi độ Trung thu phố Hàng Mã biến thành không gian đèn lồng treo khắp nơi, hút cả trẻ nhỏ lẫn người lớn tìm về ký ức tuổi thơ[3].
Ở miền Trung, bài trên VietnamPlus viết người miền Trung xem Trung thu như một ngày hội làng; ở Hội An, đêm Trung thu phố cổ tắt đèn điện, chỉ còn đèn lồng và ánh trăng, trẻ nhỏ cùng du khách thả hoa đăng trên sông Hoài[3]. Ở Huế, bài trên Báo Tin Tức về Trung thu năm 2026 mô tả các tuyến phố trung tâm như Trần Hưng Đạo, Lê Duẩn rực rỡ đèn lồng, mặt nạ giấy, đầu lân và gian hàng bánh Trung thu; trẻ nhỏ rước đèn qua từng con phố, tiếng trống múa lân rộn ràng trước sân nhà[4].
Ở miền Nam, theo bài trên VietnamPlus, Trung thu gắn với lồng đèn, từ lồng đèn giấy kiếng truyền thống đến đèn nhựa chạy pin; ở Thành phố Hồ Chí Minh, phố lồng đèn Lương Nhữ Học là nơi trẻ em theo cha mẹ đi mua đèn mỗi dịp Trung thu[3]. Một bài hồi niệm trên Báo Sài Gòn Giải Phóng kể về Trung thu ở một vùng quê ngày trước: trẻ con phần đông vui theo kiểu "cây nhà lá vườn", đứa có tiền thì ra tiệm mua đèn lồng giấy bóng như đèn kéo quân, đèn ông sao, đèn quả bí, đèn con gà; đứa không có tiền thì xin trúc về chẻ nan làm sườn, dán giấy kiếng đỏ, hoặc xin lon sữa bò đục lỗ quanh thân rồi gắn đèn cầy[5].
Bài trên Nhân Dân nhận xét đồ chơi Trung thu cho trẻ em ngày càng nhiều loại, trò chơi hiện đại mang tính giải trí cao được tổ chức thay thế trò chơi dân gian truyền thống[2].
Đồ chơi Trung thu trong sách Việt Nam phong tục gồm những gì?
Phan Kế Bính chép đồ trẻ con chơi trong Tết này toàn là các thứ bồi bằng giấy như voi, ngựa, kỳ lân, sư tử, rồng, hươu, tôm cá, bươm bướm, bọ ngựa, cành hoa, giàn mướp, đèn cù, đèn xẻ rãnh, đình chùa, ông nghè đất, con thiềm thừ; ông cũng ghi khi ấy đã có đồ chơi bằng sắt tây[1]. Danh sách này không có đèn ông sao. Bài trên Nhân Dân kể đèn ông sao cùng tò he, đèn kéo quân, đèn lồng, đèn cù, trống ếch, mặt nạ giấy bồi trong các trò chơi của trẻ em dịp Trung thu[2].
Múa lân, múa sư tử đêm Trung thu ở các miền ra sao?
Múa lân, múa sư tử có mặt trong đêm Trung thu ở cả ba miền theo các bài báo; Phan Kế Bính đầu thế kỷ 20 cũng chép cảnh trẻ con rước đèn, rước sư tử, trống, thanh la đánh vang cả đường[1].
Ở miền Bắc, bài trên VietnamPlus ghi nhận nhiều làng quê duy trì phong tục múa lân và múa sư tử theo lối truyền thống; tiếng trống lân vang rộn rã, hòa cùng động tác múa mạnh mẽ của diễn viên dân gian[3]. Theo niềm tin truyền thống mà bài báo thuật lại, hoạt động này còn biểu trưng cho sự may mắn, xua tà khí và đem điều tốt lành cho người xem[3].
Ở Huế, bài trên Báo Tin Tức dẫn lời anh Trương Như Rem ở phường Phú Xuân, người gần 30 năm nối nghiệp cha ông làm đầu lân và các sản phẩm thủ công phục vụ thị trường Trung thu; anh cho biết đầu lân, trống thủ công vẫn có chỗ đứng dù phải cạnh tranh với đồ chơi công nghiệp[4].
Ở miền Nam, bài trên VietnamPlus viết tại các vùng nông thôn Nam Bộ, Trung thu sôi động với những màn múa lân, múa rồng dọc các con đường, biến đêm rằm thành một lễ hội đường phố[3].
Phá cỗ trông trăng gồm những gì?
Phá cỗ là nghi thức kết thúc đêm rằm: cả nhà quây quần bên mâm cỗ bày ngoài sân, ngắm trăng rồi cùng ăn.
Theo bài trên Nhân Dân, ban ngày người lớn làm cỗ gia tiên, tối đến bày cỗ trông trăng; trong đêm rằm, người lớn và trẻ em ngắm trăng, thưởng thức mâm cỗ gồm bánh kẹo, hoa quả ở ngoài sân, gọi là "phá cỗ"[2].
Bảng dưới đây gom lại điều bài trên VietnamPlus tả về từng miền[3]:
| Vùng | Mâm cỗ theo bài báo | Hoạt động được nhắc |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Mâm cỗ trông trăng, trái cây tỉa hình: chó bằng bưởi, thỏ bằng chuối, cá bằng hồng ngâm | Rước đèn ông sao, đèn cá chép; múa lân, múa sư tử; phố Hàng Mã ở Hà Nội |
| Miền Trung | Ở Huế: bánh nướng, bánh dẻo, cốm, chè sen và các món ngọt | Hội An thả hoa đăng trên sông Hoài; Huế bịt mắt đập nồi, kéo co, rước đèn |
| Miền Nam | Lồng đèn giấy kiếng, phố lồng đèn Lương Nhữ Học; múa lân, múa rồng ở nông thôn Nam Bộ |
Bài trên VietnamPlus coi mâm cỗ tỉa hoa quả là nét đặc trưng của miền Bắc: trái cây được sáng tạo thành hình chú chó làm bằng trái bưởi, đàn thỏ chế tác từ quả chuối, chú cá từ quả hồng ngâm[3]. Sách Việt Nam phong tục cũng ghi nhận con gái hàng phố thi nhau tài khéo, gọt đu đủ thành các thứ hoa, nặn bột làm con tôm, con cá[1].
Sách xưa gọi bánh Trung thu là gì?
Sách Việt Nam phong tục đầu thế kỷ 20 chép đầu cỗ Trung thu là "bánh mặt trăng", không dùng chữ "bánh nướng" hay "bánh dẻo"[1]. Bài trên Nhân Dân thì lưu ý nay có cơ sở chạy theo lợi nhuận, sản xuất bánh trung thu kém chất lượng, không bảo đảm an toàn[2].
Trung thu ở Huế có gì khác biệt?
Trung thu ở Huế mang sắc thái vừa dân gian vừa cung đình. Bài trên Báo Tin Tức mô tả từ không gian Hoàng cung (Đại Nội) đến mỗi gia đình, khu phố, làng quê, Tết Trung thu là dịp cộng đồng gìn giữ ký ức và trao truyền giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ[4].
Chương trình "Trung thu Hoàng cung" được tổ chức tại Đại Nội với đèn lồng trang trí; trong chương trình có các tiết mục Lân mẫu xuất lân nhi, múa phụng, rước đèn ông sao và trò chơi cung đình như đầu hồ, xăm hường, bài vụ[4].
Bài báo cũng ghi nhận xu hướng nhiều gia đình và trường học ở Huế vẫn lựa chọn cho trẻ trải nghiệm truyền thống như tự làm đèn lồng, đèn ông sao, xem múa lân, tham gia trò chơi dân gian, phá cỗ và nghe kể chuyện về Tết Trung thu, giữa lúc có nhiều sản phẩm giải trí hiện đại[4].
Trung thu ngày nay đã thay đổi những gì?
Ba thay đổi lớn nhất có thể nhận ra từ các bài báo gần đây:
Thứ nhất, không gian tổ chức mở rộng. Bài trên Nhân Dân nhận xét không gian Tết Trung thu không chỉ là khoảng sân trước nhà, đường làng, ngõ phố, mà còn ở cung thiếu nhi, vườn bách thảo, nhà văn hóa, cơ sở giáo dục, trung tâm thương mại, điểm tham quan[2].
Thứ hai, đồ chơi và trò chơi thay đổi. Đồ chơi truyền thống bị đồ chơi công nghiệp lấn át; bài trên Nhân Dân nêu lo ngại về đồ chơi, trò chơi có tính bạo lực, phản giáo dục, kém chất lượng, độc hại, nguy hiểm[2].
Thứ ba, tính cộng đồng được mở rộng qua hoạt động tặng quà. Cùng với gia đình, các trường học, tổ chức, cá nhân tổ chức thăm, tặng quà Trung thu cho trẻ em; nhiều ngành, địa phương quan tâm chu đáo trẻ có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ thuộc hộ nghèo, cận nghèo, trẻ vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo, vùng thiên tai, trẻ mắc bệnh hiểm nghèo[2].
Bài trên Nhân Dân nhắc một mốc: sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ngày 22-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh có "Thư gửi thiếu nhi Việt Nam đêm Trung thu đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa"; theo bài báo, kể từ đó Tết Trung thu thật sự trở thành Tết Thiếu nhi[2].
Gợi ý của Nhật Nguyệt
Nếu bạn muốn cho trẻ một đêm Trung thu đúng chất truyền thống giữa thời buổi đồ chơi công nghiệp tràn ngập, có thể thử ba việc đơn giản: tự làm một chiếc đèn ông sao bằng nan tre và giấy kiếng, cùng trẻ bày mâm cỗ có ít nhất một món trái cây được tỉa hình, và dành mười lăm phút sau bữa cơm tối để cả nhà ra sân ngắm trăng trước khi phá cỗ. Cả ba việc này đều đã có trong các ghi chép Trung thu xưa, không cần mua sắm cầu kỳ, mà lại đúng tinh thần Tết trẻ con: trẻ được làm, được chơi, và được ngồi cùng người lớn dưới ánh trăng.
Nếu ở thành phố không có sân, có thể thay bằng ban công hoặc sân thượng. Điều quan trọng không phải mâm cỗ lớn hay đèn đắt tiền, mà là việc cả nhà cùng có mặt trong một buổi tối, đúng như tinh thần đoàn viên mà Tết Trung thu mang theo từ bao đời.
