Các cách lập một quẻ Kinh Dịch: bói cỏ thi, gieo ba đồng xu, lập bằng con số và theo thời gian, và vì sao mỗi cách cho xác suất hào động khác nhau

Bói Dịch là gì và vì sao có nhiều cách lập quẻ?

Bói Dịch (I Ching divination) là một hình thức bói bằng cách gieo hay chia để nhận về một trong 64 quẻ, mỗi quẻ gồm sáu hào âm hoặc dương xếp từ dưới lên. Khi lập quẻ, mỗi hào được gán một trong bốn con số: 6 (lão âm), 7 (thiếu dương), 8 (thiếu âm), 9 (lão dương). Hào lão (6 và 9) là hào động, sẽ biến thành hào đối tính để sinh ra quẻ thứ hai. Cách lập quẻ khác nhau sẽ cho xác suất bốn loại hào khác nhau, và đó chính là lý do các phái không hoàn toàn tương đương khi luận.

Theo Wikipedia tiếng Anh về bói Dịch, có hai phương pháp chính để dựng hào là dùng 50 cọng cỏ thi hoặc ba đồng xu. Ngoài ra còn có những cách lập quẻ bằng cách diễn giải thời gian, phương hướng, con người thay vì gieo hay chia. Cách cỏ thi thường được người theo truyền thống chọn vì sự phức tạp và thời gian thao tác; cách đồng xu dành cho người cần kết quả nhanh.

Về mặt lịch sử, theo bài tổng hợp của Lê Anh Minh đăng trên diễn đàn Lý số Việt Nam, bói giáp cốt (dùng mai rùa) có từ đời Thương, bói cỏ thi có từ đời Chu, còn bói đồng xu không rõ xuất hiện từ bao giờ và được xem là biến dạng của bói cỏ thi. Cùng bài viết này dẫn lại quan điểm của Phan Bội Châu và Nguyễn Hiến Lê rằng nên xem Kinh Dịch là triết thư hơn là bốc thư, và dẫn Richard Wilhelm cho rằng việc bói toán thiếu ý nghĩa đạo đức. Đây là những góc nhìn cần biết trước khi đi vào kỹ thuật lập quẻ.

Bói cỏ thi theo phép đại diễn diễn ra như thế nào?

Phép cỏ thi dùng 50 cọng, nhưng chỉ dùng 49 cọng, chừa lại một cọng làm Thái Cực. Với mỗi hào, người bói thực hiện ba lần biến (tam biến) để ra một con số 6, 7, 8 hoặc 9. Quy trình gồm chia cọng thành hai bó, lấy một cọng từ bó phải kẹp vào ngón tay, đếm bó trái và bó phải theo bội số của bốn, gom phần dư lại, rồi lặp lại. Sau ba lần biến, số cọng còn lại chia cho bốn sẽ cho ra hào. Sáu hào được lập từ dưới lên, hào một (sơ) trước, hào sáu (thượng) sau.

Cỏ thi cho phép từ 0 đến 6 hào động trong một quẻ. Theo Wikipedia, phép cỏ thi ưu ái hào tĩnh so với hào động theo tỷ lệ 3:1. Điều này có nghĩa phần lớn các quẻ cỏ thi sẽ rơi vào trường hợp không có hào động hoặc chỉ có một vài hào động, và khi có động thì hào dương động chiếm ưu thế rõ rệt.

Gieo ba đồng xu khác gì về mặt xác suất?

Gieo ba đồng xu cho mỗi hào bốn kết quả: ba mặt lưng, ba mặt chữ, hai lưng một chữ, hai chữ một lưng. Trong Văn Vương kim tiền khóa (khuyết danh, theo truyền thống được gán cho Văn Vương; sự gán ghép này thiếu sử liệu chứng minh, văn bản thuộc về đời sau), người ta đặt ra quy ước rõ ràng như sau: ba đồng tiền đồng được tung, nếu chỉ một mặt lưng (mặt không chữ) xuất hiện thì gọi là "đơn", đánh dấu một chấm, ứng với hào dương; khi có hai mặt lưng thì gọi là "chiết", đánh dấu hai chấm, ứng với hào âm; trường hợp ba mặt lưng cùng hiện thì gọi là "trùng", vẽ vòng tròn, ứng với hào dương động; còn nếu cả ba mặt đều là mặt chữ thì gọi là "giao", ghi dấu chéo, ứng với hào âm động.. Văn bản dặn thêm: vòng tròn tính là một điểm nhưng vì là động nên dùng như hai điểm; dấu chéo tính là hai điểm nhưng vì là động nên dùng như một điểm. Cách này cho ra hào chỉ trong một lần gieo thay vì ba lần biến, nên nhanh hơn nhiều.

Nếu gán mặt lưng trị số 3 và mặt chữ trị số 2, tổng ba đồng cho ra đúng bốn con số 6, 7, 8, 9: ba mặt chữ (2+2+2) là 6, tức lão âm; hai chữ một lưng (2+2+3) là 7, tức thiếu dương; một chữ hai lưng (2+3+3) là 8, tức thiếu âm; ba mặt lưng (3+3+3) là 9, tức lão dương. Đây là phép đếm tám khả năng của ba đồng, mỗi đồng hai mặt, nên mỗi kết quả có xác suất 1/8, quy về mẫu 16 thành 2/16 cho lão âm, 6/16 cho thiếu dương, 6/16 cho thiếu âm, 2/16 cho lão dương. Điều này nghĩa là xác suất âm động và dương động bằng nhau, đều là 2/16. Trong khi đó, phép cỏ thi cho 1/16 lão âm, 5/16 thiếu dương, 7/16 thiếu âm, 3/16 lão dương, tức dương động (3/16) gấp ba lần âm động (1/16).

Chính vì chênh lệch này, hai cách không tương đương về mặt xác suất. Người luận theo cỏ thi sẽ gặp nhiều hào dương động hơn, còn người luận theo đồng xu sẽ gặp âm động và dương động với tần suất ngang nhau. Đây là điểm mà các phái thường không thống nhất: có phái xem cỏ thi là chuẩn mực vì tính truyền thống và sự phức tạp của nó, có phái chọn đồng xu vì tiện dụng và cho rằng xác suất không phải yếu tố quyết định.

Bảng xác suất bốn loại hào

Bảng trên cho thấy tổng xác suất hào động của cỏ thi là 4/16 (1/16 + 3/16), còn của đồng xu cũng là 4/16 (2/16 + 2/16). Tuy tổng bằng nhau, nhưng phân bố theo âm dương lại khác hẳn, và đó là điều ảnh hưởng trực tiếp đến quẻ biến được sinh ra.

Lập quẻ bằng con số và theo thời gian có gì đặc biệt?

Cách lập quẻ bằng con số và theo thời gian không dùng cỏ thi hay đồng xu. Người lập quẻ lấy các con số từ thời điểm hỏi, từ tên, từ ngày tháng, hoặc từ bất kỳ dữ kiện nào có sẵn, rồi quy về quẻ. Theo Wikipedia, đây là nhóm phương pháp diễn giải thời gian, phương hướng, con người thay vì gieo hay chia. Đặc điểm chung của nhóm này là chỉ cho đúng một hào động, hoặc không có hào động nào, chứ không cho phép từ hai đến sáu hào động như cỏ thi.

Trên Nhật Nguyệt, quẻ trong ngày dùng công cụ LapQueTheoNgay là quy ước riêng của site, không phải một trường phái Kinh Dịch cổ điển. Cần nói rõ điều này để người đọc không nhầm đó là phương pháp truyền thống. Tương tự, công cụ GieoLucHao dùng cách gieo ba đồng xu, còn LapQueMaiHoa lập bằng ba số. Việc mỗi công cụ dùng một cách khác nhau là có chủ đích, vì mỗi cách phù hợp với một hệ luận giải khác nhau.

Bảng so sánh các cách lập quẻ

Vì sao cùng một quẻ mà cách lập khác nhau lại cho kết quả luận khác nhau?

Vì xác suất hào động khác nhau, nên phân bố quẻ biến cũng khác nhau. Với cỏ thi, vì dương động nhiều gấp ba âm động, các quẻ có hào dương động sẽ xuất hiện thường xuyên hơn, và quẻ biến theo đó cũng nghiêng về một hướng. Với đồng xu, âm động và dương động ngang nhau, nên quẻ biến cân bằng hơn. Với cách lập bằng số và theo thời gian, vì chỉ có một hào động, quẻ biến luôn chỉ khác quẻ gốc đúng một hào.

Điều này dẫn đến một thực tế là hai người cùng hỏi một việc, một người lập bằng cỏ thi, một người lập bằng đồng xu, có thể ra hai quẻ khác nhau, hoặc cùng quẻ gốc nhưng khác quẻ biến. Các phái thường không thống nhất về việc cách nào đáng tin hơn. Có phái cho rằng cỏ thi là chuẩn mực vì tính truyền thống và vì tỷ lệ 3:1 phản ánh đúng hơn sự vận động của âm dương. Có phái cho rằng đồng xu cũng đủ, miễn là người hỏi thành tâm và giữ nhất quán quy ước trong suốt quá trình gieo.

Theo Văn Vương kim tiền khóa, quy ước mặt lưng và mặt chữ được ghi rõ trong văn bản, và người gieo nên theo đúng quy ước ấy thay vì tự đặt ra. Văn bản cũng dặn người hỏi phải thành tâm: mở đầu sách viết rằng "chí thành chi đạo, khả dĩ tiền tri" (đạo chí thành có thể biết trước), và cho rằng người hỏi không thành tâm thì không cảm được thần minh, người đoán mà nói bừa thì không linh. Sách còn chê những người say rượu, ăn mặn, hoặc không giữ mình trong sạch mà đã vội đến hỏi quẻ, cho là mê hoặc. Đây là lời của văn bản, không phải điều bài này khẳng định là đúng.

Sau khi lập quẻ thì đọc thế nào?

Sau khi có quẻ gốc, người luận xem lời quẻ và lời hào. Nếu quẻ không có hào động, chỉ đọc lời quẻ là đủ. Nếu có một hoặc nhiều hào động, đọc thêm lời của từng hào động, rồi biến các hào lão thành hào đối tính để ra quẻ biến và đọc lời quẻ biến. Quy tắc đọc theo số hào động (một hào, hai hào, ba hào, v.v.) là một chủ đề riêng, không thuộc phạm vi bài này. Người đọc muốn đi sâu có thể xem bài về quẻ biến, quẻ hỗ, quẻ thác, quẻ tổng trên Nhật Nguyệt.

Văn Vương kim tiền khóa không dừng ở việc lập quẻ. Văn bản còn kèm cách nạp can chi cho sáu hào (mục "hỗn thiên giáp tử", ghi địa chi từ dưới lên theo từng cung), cách an lục thân theo ngũ hành của cung (ví dụ cung Càn và Đoái thuộc kim thì huynh đệ là kim, phụ mẫu là thổ, thê tài là mộc, quan quỷ là hỏa, tử tôn là thủy), bài ca quý nhân ("Giáp Mậu kiêm ngưu dương, Ất Kỷ thử hầu lang..."), và cách chọn dụng thần tùy theo việc hỏi: hỏi về cha mẹ, thầy, nhà cửa, văn thư thì lấy phụ mẫu làm dụng thần; hỏi về con cái, thuốc men, gia súc thì lấy tử tôn; hỏi về vợ, tiền bạc, kho tàng thì lấy thê tài; hỏi về quan chức, kiện tụng, trộm cướp thì lấy quan quỷ; hỏi về anh em, bạn bè cùng lứa thì lấy huynh đệ. Nghĩa là phép gieo đồng tiền trong văn bản này đi liền với lối luận của Lục Hào, chứ không chỉ đọc lời quẻ như cách luận Kinh Dịch thuần.

Cần lưu ý rằng mọi cách lập quẻ đều chỉ cho một khung tham khảo, không khẳng định cát hung tuyệt đối. Các sách cổ có thể nói khác nhau về cùng một quẻ, và các phái có thể luận khác nhau về cùng một hào động. Người đọc nên xem đây là công cụ chiêm nghiệm, không phải lời phán quyết về tài chính, sức khỏe hay vận mệnh.

Cỏ thi và đồng xu có thật sự tương đương không?

Không. Tổng xác suất hào động của hai cách bằng nhau (4/16), nhưng phân bố âm động và dương động khác hẳn. Cỏ thi cho dương động nhiều gấp ba âm động, đồng xu cho hai loại ngang nhau. Vì vậy, nếu luận theo quẻ biến, hai cách sẽ cho ra hai phân bố quẻ biến khác nhau. Đây là điểm mà các phái thường không thống nhất, và cũng là lý do vì sao một số người chọn cỏ thi dù mất thời gian hơn.

Về mặt triết lý, theo Stanford Encyclopedia of Philosophy về triết học biến dịch Trung Quốc, Kinh Dịch được xem là hệ thống ký hiệu giúp con người định hướng trong thế giới biến động, và bói toán là một phần của hệ thống đó. Việc chọn cách lập quẻ nào cũng nằm trong hệ thống ấy, không nằm ngoài nó.